संघर्ष, जिद्द, संशोधन आणि यशाची प्रेरणादायी गाथा : डॉ. रामचंद्र सपकाळ यांचा प्राचार्य पदापर्यंतचा तेजोमय जीवनप्रवास
संतश्रेष्ठ तुकाराम महाराजांच्या या ओळी एखाद्या कर्तृत्ववान व्यक्तिमत्त्वाचे जीवनचित्र शब्दांत रंगवतात. एका छोट्याशा रोपट्याने काळाच्या ओघात विशाल वटवृक्षाचे रूप धारण करावे, तसेच एका सामान्य ग्रामीण कुटुंबातील मुलाने शिक्षण, संशोधन, अध्यापन, प्रशासन आणि समाजसेवा या सर्व क्षेत्रांत आपल्या कर्तृत्वाची अमिट छाप उमटवावी, अशी ही प्रेरणादायी कहाणी आहे. ही कहाणी आहे प्राचार्य डॉ. रामचंद्र सपकाळ यांच्या अथक परिश्रमांची, अदम्य जिद्दीची आणि अखंड ज्ञानसाधनेची.
आज बाळासाहेब देसाई महाविद्यालय, पाटण या प्रतिष्ठित शिक्षणसंस्थेच्या प्राचार्यपदी त्यांची झालेली नियुक्ती ही केवळ एका व्यक्तीच्या यशाची नोंद नाही, तर ती संघर्ष, संयम, चिकाटी, ध्येयवाद आणि प्रामाणिक प्रयत्नांच्या विजयाची सुवर्णगाथा आहे. त्यांच्या जीवनप्रवासाकडे पाहताना असे वाटते की, नियतीने त्यांची प्रत्येक पायरी कठोर परीक्षांनी सजवली होती, पण त्या प्रत्येक परीक्षेत त्यांनी यशाचा नवा अध्याय लिहिला.
सांगली जिल्ह्यातील कवठेमहांकाळ तालुक्यातील जाखापूर हे छोटेसे गाव. दुष्काळी भाग, मर्यादित साधने आणि संघर्षमय जीवन. याच मातीत डॉ. रामचंद्र सपकाळ यांचा जन्म झाला. त्यांचे वडील भारतीय सैन्यात सेवा बजावलेले माजी सैनिक, तर आई एक कष्टाळू गृहिणी. घरची आर्थिक परिस्थिती अत्यंत साधी. शेती हेच उत्पन्नाचे मुख्य साधन. निसर्गाच्या लहरीपणावर अवलंबून असलेले जीवन. अशा परिस्थितीत अनेकांची स्वप्ने परिस्थितीच्या ओझ्याखाली दबून जातात, पण सपकाळ कुटुंबातील संस्कार वेगळे होते. आई-वडिलांनी मुलाला संपत्तीपेक्षा शिक्षणाचे महत्त्व दिले. ज्ञान हीच खरी शक्ती आहे, हा विचार त्यांच्या मनात बालपणापासून रुजवला.
लहानपणीच रामचंद्र सपकाळ यांच्यातील जिज्ञासू वृत्ती, अभ्यासू स्वभाव आणि काहीतरी वेगळे करण्याची धडपड दिसून येत होती. ग्रामीण जीवनातील अडचणी, संसाधनांची कमतरता आणि अनेक मर्यादा त्यांनी जवळून अनुभवल्या, परंतु त्या अडचणींना त्यांनी कधीच आपल्या स्वप्नांच्या वाटेत अडथळा बनू दिले नाही. उलट प्रत्येक संकटाने त्यांची जिद्द अधिक बळकट केली.
जाखापूर येथील जिल्हा परिषद शाळेतून प्राथमिक शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी शिक्षणासाठी अनेक ठिकाणांचा प्रवास केला. कळणे (सावंतवाडी), कुची आणि सांगली या ठिकाणी त्यांनी शिक्षण घेतले. प्रत्येक टप्प्यावर त्यांनी आपल्या बुद्धिमत्तेची आणि अभ्यासू वृत्तीची छाप पाडली. ज्ञानाच्या शोधाची त्यांची भूक इतकी प्रखर होती की, मिळालेल्या ज्ञानावर समाधानी राहणे त्यांना कधीच मान्य नव्हते. सतत नवे शिकणे, नवे जाणून घेणे आणि स्वतःला अधिक सक्षम बनवणे ही त्यांची जीवनशैली बनली.
भौतिकशास्त्र हा त्यांचा अत्यंत आवडीचा विषय. विश्वातील रहस्ये, पदार्थांचे गुणधर्म, ऊर्जा आणि निसर्गातील नियम यांचे गूढ त्यांना आकर्षित करत होते. याच आकर्षणातून त्यांनी बी.एस्सी., एम.एस्सी., एम.फिल. आणि पुढे पीएच.डी.पर्यंतचा शैक्षणिक प्रवास शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूर येथून पूर्ण केला.
शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूर येथे एम.एस्सी.चे शिक्षण घेत असताना त्यांच्यातील संशोधक अधिक प्रगल्भ होत गेला. प्रयोगशाळा म्हणजे त्यांच्यासाठी केवळ अभ्यासाची जागा नव्हती, तर ती त्यांच्या स्वप्नांची कार्यशाळा होती. एखादा प्रयोग अपयशी झाला तर अनेक विद्यार्थी निराश होतात, पण डॉ. रामचंद्र सपकाळ यांच्यासाठी अपयश म्हणजे यशाकडे जाणारी नवी दिशा असे. प्रयोगशाळेतील उपकरणे बंद पडली तरी ती स्वतः दुरुस्त करण्याचा प्रयत्न करणारा, रात्रभर जागून संशोधन करणारा आणि अपेक्षित परिणाम मिळेपर्यंत न थकणारा हा विद्यार्थी इतरांपेक्षा वेगळाच होता.
सॉलिड स्टेट फिजिक्सच्या प्रयोगशाळेत अनेकदा रात्री उशिरापर्यंत त्यांचे संशोधन सुरू असायचे. कधी उपकरणांचे बिघाड, कधी प्रयोगातील अनपेक्षित अडचणी पण या सर्वांवर मात करून ते पुन्हा नव्या उत्साहाने कामाला लागत असत. त्यांच्या या जिद्दीमुळे प्राध्यापक आणि संशोधकांमध्ये त्यांच्याबद्दल विशेष आदर निर्माण झाला.
एम.एस्सी. पूर्ण झाल्यानंतर त्यांनी संशोधनाचा मार्ग स्वीकारला. तो काळ आर्थिकदृष्ट्या आणि मानसिकदृष्ट्या अत्यंत आव्हानात्मक होता. संशोधनासाठी आवश्यक साधने, खर्च, अनिश्चित भविष्य आणि करिअरची चिंता या सर्वांचा सामना त्यांना करावा लागला. अनेकदा प्रयोग शाळेतच मुक्काम, पार्सलच्या डब्यावर भागवलेले जेवण, अपुरी आर्थिक साधने आणि सततची धडपड हे त्यांच्या आयुष्याचा भाग बनले होते. पण त्यांच्या चेहऱ्यावर कधीच निराशेची छाया दिसली नाही. त्यांच्यातील विनोदबुद्धी, सकारात्मक दृष्टिकोन आणि अढळ आत्मविश्वास यामुळे ते प्रत्येक संकटावर हसत मात करत राहिले.
संशोधन हे त्यांच्यासाठी केवळ पदवी मिळवण्याचे साधन नव्हते, तर ती ज्ञाननिर्मितीची पवित्र साधना होती. समाजासाठी उपयुक्त ठरेल असे संशोधन करणे, विज्ञानाच्या प्रगतीत आपला वाटा उचलणे आणि विद्यार्थ्यांना संशोधनाची प्रेरणा देणे हा त्यांचा ध्यास होता.
डॉ. रामचंद्र सपकाळ यांची खरी ओळख एका उत्कृष्ट शिक्षकाची आहे. भौतिकशास्त्रा सारखा गुंतागुंतीचा विषय ते इतक्या सहज, सोप्या आणि रंजक पद्धतीने शिकवतात की विद्यार्थ्यांना विषयाची भीती वाटत नाही. त्यांचा वर्ग म्हणजे केवळ अध्यापनाचा तास नसतो, तर तो विचार करण्याची, प्रश्न विचारण्याची आणि विज्ञान समजून घेण्याची प्रयोगशाळाच असते. विद्यार्थ्यांमध्ये वैज्ञानिक दृष्टिकोन निर्माण करणे, त्यांना संशोधनासाठी प्रेरित करणे, आत्मविश्वास वाढवणे आणि जीवनमूल्यांची जाणीव करून देणे हे त्यांच्या अध्यापनाचे वैशिष्ट्य आहे. अनेक विद्यार्थी आज विविध क्षेत्रांत यशस्वी झाले आहेत. त्यांच्यापैकी अनेक जण अभिमानाने सांगतात की, भौतिकशास्त्राची खरी गोडी आम्हाला सपकाळ सरांमुळे लागली.
एम.फिल. पूर्ण झाल्यानंतर त्यांनी बाळासाहेब देसाई महाविद्यालय, पाटण येथे हंगामी प्राध्यापक म्हणून कार्य सुरू केले. त्या परिसराशी आणि संस्थेशी त्यांचे भावनिक नाते निर्माण झाले. त्यांची पत्नीही त्याच कॉलेजमध्ये प्राध्यापक म्हणून कार्यरत असल्यामुळे पाटणमध्ये स्थिरावण्याची त्यांची इच्छा होती. मात्र काही कारणांमुळे त्यांना कायमस्वरूपी संधी मिळाली नाही. हा प्रसंग त्यांच्या आयुष्यातील अत्यंत वेदनादायी टप्पा होता. अनेकांच्या स्वप्नांचा अंत अशा प्रसंगी होतो, पण त्यांनी परिस्थितीसमोर कधीच हार मानली नाही. हेही दिवस जातील या विश्वासाने त्यांनी आपला प्रवास सुरू ठेवला. नंतर त्यांना बारामती येथील तुळजाराम चतुरचंद महाविद्यालयात संधी मिळाली आणि तिथून त्यांच्या आयुष्याला नवे वळण मिळाले.
तुळजाराम चतुरचंद महाविद्यालयात त्यांनी अध्यापनासोबतच प्रशासकीय क्षेत्रातही उल्लेखनीय कामगिरी केली. त्यामध्ये प्रामुख्याने IQAC समन्वयक, RUSA समन्वयक, NAAC समन्वयक, उपप्राचार्य अशा विविध जबाबदाऱ्या त्यांनी यशस्वीपणे सांभाळल्या. शिस्त, नियोजन, पारदर्शकता, वेळेचे व्यवस्थापन, नवोपक्रम आणि सर्वसमावेशक नेतृत्व ही त्यांच्या कार्यपद्धतीची वैशिष्ट्ये ठरली. महाविद्यालयाच्या गुणवत्ता वृद्धीसाठी त्यांनी अनेक अभिनव उपक्रम राबवले. विद्यार्थी केंद्रित शिक्षण, संशोधन वृद्धी, डिजिटल प्रणालींचा वापर आणि शैक्षणिक उत्कृष्टता यासाठी त्यांनी विशेष प्रयत्न केले.
नोकरी, कुटुंब आणि प्रशासकीय जबाबदाऱ्या सांभाळताना संशोधन करणे हे सोपे नव्हते. पण त्यांनी संशोधनाचा ध्यास सोडला नाही. अनेक अडथळ्यांवर मात करत त्यांनी पीएच.डी. पूर्ण केली आणि "डॉ. रामचंद्र सपकाळ" ही ओळख अभिमानाने प्राप्त केली.
डेंसिटी फंक्शनल थिअरी (DFT) सारख्या अत्याधुनिक संशोधन क्षेत्रात त्यांनी उल्लेखनीय योगदान दिले. राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय परिषदांमध्ये त्यांनी अनेक संशोधन निबंध सादर केले. त्यांचे वीसपेक्षा अधिक संशोधन लेख प्रतिष्ठित आंतरराष्ट्रीय जर्नल्समध्ये प्रकाशित झाले आहेत. त्यांची चार पेटंट, पाच पुस्तके प्रकाशीत झाली आहेत तसेच त्यांनी ३ संशोधन प्रकल्प पूर्ण केले आहेत.
ज्ञानदाना बरोबरच समाजसेवा हा त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा अविभाज्य भाग आहे. गरजू विद्यार्थ्यांना आर्थिक मदत, अनाथ विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणासाठी सहकार्य, युवकांना करिअर मार्गदर्शन, अपंग आणि वंचित कुटुंबांना मदतीचा हात अशा अनेक क्षेत्रांत त्यांनी निःस्वार्थपणे कार्य केले आहे. विशेष म्हणजे त्यांनी केलेल्या समाजकार्याचा कधीही गाजावाजा केला नाही. मदत करताना प्रसिद्धीपेक्षा माणुसकीला अधिक महत्त्व दिले.
निसर्गाविषयी त्यांना विशेष प्रेम आहे. वृक्षारोपण, जलसंवर्धन आणि पर्यावरण जनजागृतीसाठी त्यांनी सातत्याने कार्य केले आहे. घाटमाथ्यावरील परिसरात त्यांनी केलेल्या वृक्षारोपण मोहिमा आज हिरव्यागार वनराईच्या रूपाने फुलताना दिसतात. त्यांच्या मते, पर्यावरण संवर्धन ही केवळ जबाबदारी नसून भावी पिढ्यांप्रती असलेली नैतिक बांधिलकी आहे.
त्यांच्या उत्कृष्ट कार्याची दखल विविध स्तरांवर घेण्यात आली आहे. "बेस्ट इनोव्हेटिव्ह टीचर अवॉर्ड" सह अनेक पुरस्कारांनी त्यांना गौरविण्यात आले आहे. मात्र त्यांच्या मते सर्वात मोठा पुरस्कार म्हणजे विद्यार्थ्यांचे यश, पालकांचा विश्वास आणि समाजाचे प्रेम.
आज ज्या बाळासाहेब देसाई महाविद्यालयात त्यांनी हंगामी प्राध्यापक म्हणून आपल्या कारकिर्दीची सुरुवात केली होती, त्याच संस्थेत प्राचार्य म्हणून त्यांची नियुक्ती झाली आहे. ही घटना म्हणजे नियतीने लिहिलेली एक अद्भुत प्रेरणा गाथा आहे. एकेकाळी जिथे कायमस्वरूपी संधी मिळाली नव्हती, त्याच ठिकाणी आज सर्वोच्च शैक्षणिक नेतृत्वाची धुरा त्यांच्या खांद्यावर आली आहे. हा क्षण केवळ त्यांच्या वैयक्तिक यशाचा नाही, तर संघर्ष, संयम, श्रद्धा आणि परिश्रम यांच्या विजयाचा आहे.
डॉ. रामचंद्र सपकाळ यांचा जीवनप्रवास हा ग्रामीण मातीतून उगवलेल्या एका तेजस्वी व्यक्तिमत्त्वाचा प्रेरणादायी इतिहास आहे. त्यांनी सिद्ध करून दाखवले आहे की परिस्थिती कितीही प्रतिकूल असली, संसाधने कितीही मर्यादित असली आणि अडथळे कितीही मोठे असले तरी जिद्द, कष्ट, प्रामाणिकपणा, ध्येयवाद आणि सकारात्मक दृष्टिकोन यांच्या बळावर कोणतीही उंची गाठता येते. आज ते हजारो विद्यार्थ्यांचे प्रेरणास्थान, संशोधकांसाठी आदर्श आणि शिक्षण क्षेत्रातील एक सक्षम, दूरदर्शी नेतृत्व म्हणून ओळखले जातात.
मा. डॉ. रामचंद्र सपकाळ सर यांना प्राचार्य पदी नियुक्तीबद्दल मनःपूर्वक हार्दिक अभिनंदन त्यांच्या नेतृत्वाखाली बाळासाहेब देसाई कॉलेज पाटण हे शिक्षण, संशोधन, गुणवत्ता, नवोपक्रम, संस्कार आणि सामाजिक बांधिलकी यांचे आदर्श केंद्र बनो, हीच सदिच्छा. ज्ञानाचा दीप अखंड तेवत राहो, संशोधनाची वाट अधिकाधिक प्रकाशमान होत राहो, विद्यार्थ्यांच्या यशाने जीवन समृद्ध होत राहो आणि समाजसेवेचा वसा पिढ्यान्पिढ्या प्रेरणा देत राहो.
💐🌹 पुनश्यः प्राचार्य डॉ. रामचंद्र सपकाळ सर यांचे मनपूर्वक हार्दिक अभिनंदन व भावी वाटचालीसाठी अनंत शुभेच्छा! 🌹💐🙏
- डॉ विजय मोहिते (तुळजाराम चतुरचंद महाविद्यालय, बारामती)
- प्रा डॉ केशव राजपुरे (शिवाजी विद्यापीठ कोल्हापूर)
