Monday, April 12, 2021

सौरभ पाटील


सौरभ एक मेहनतशील प्रतिभा

दरवर्षी विद्यापीठाच्या पदवीदान समारंभावेळी द्वितीय वर्षात शिकत असणाऱ्या विद्यार्थ्यास त्याच्या शैक्षणिक, कला, क्रीडा, लेखन, वक्तृत्व तसेच समाज कार्य यामधील उल्लेखनीय कामगिरी करता राष्ट्रपती सुवर्णपदक दिले जाते. विद्यार्थ्यांच्या कारकीर्दीत ही प्रतिष्ठित कामगिरी असल्याचे मानले जाते. भौतिकशास्त्र विभागातील एम एस भाग दोन चा वर्गप्रतिनिधी सौरभ संजय पाटील याने यावर्षी यासाठी अर्ज केला होता. अर्जाची छाननी करून त्याच्या नावाची शिफारस केल्यानंतर त्याच्यात दडलेली प्रतिभा लक्षात आली. नंतर त्याची मुलाखत घेण्यात आली आणि शिवाजी विद्यापीठातर्फे दिले जाणारे यावर्षीचे राष्ट्रपती सुवर्णपदक अपेक्षितपणे सौरभला जाहीर झाले. ती अर्थातच योग्य निवड होती. अस्सल प्रतिभेचा हा सन्मान होता. सुरुवातीपासूनच सौरभने शैक्षणिक उत्कृष्टता जपली आहे. प्रतिभावंत ग्रामीण विद्यार्थ्यांसाठी त्याची यशोगाथा एक प्रेरणास्त्रोत ठरेल. तरुणांसाठी ही प्रेरणादायक मशाल असू शकते.

कोल्हापूर जिल्यातील कागल तालुक्यातील कौलगे या खेडेगावातील प्राध्यापक डॉ संजय व संगीता पाटील यांच्या पोटी २१ जानेवारी १९९८ रोजी सौरभ चा जन्म झाला. शिक्षणाचे बाळकडू घरातूनच मिळाले ! पालक जरी शिक्षक असले तरी अशा घरी पाल्यांत प्रतिभेचा विकास होताना आपल्याला क्वचितच आढळतो. पण सौरभ च्या बाबतीत ती प्रतिभा अंतर्भूत असल्याने ती विकसीतच होत गेली.

त्याचे प्राथमिक शिक्षण गावातीलच जीवन शिक्षण विद्यामंदिर कौलगे या प्राथमिक शाळेत झाले. तो नेहमी अव्वल स्थानी राहत असे आणि सर्व परीक्षेत ९० टक्के पेक्षा जास्त गुण मिळवायचा. चौथीच्या शिष्यवृत्ती परीक्षेत त्याला ३०० पैकी तब्बल २८४ गुण मिळाले होते. सहाव्या इयत्तेत असताना भारतीय प्रज्ञाशोध परीक्षेत तो जिल्ह्यात बारावा आला होता. तर सातवीच्या शिष्यवृत्ती परीक्षेत राज्यात पंचविसावा आला होता. गुणवत्ता ही नसानसात ठासून भरलेली होती याचे हे पुरावे होते. ज्या क्षेत्रात पाऊल ठेवायचे तेथे उत्कृष्टता मिळवायची हा ध्यासच जणू त्यांन लहानपणापासून घेतला होता. शिष्यवृत्ती परीक्षेतील यश हे जन्मजात प्रतिभा आणि मेहनती क्षमता असल्याचा पुरावा मानला जातो. या सुरुवातीच्या काळातील परीक्षा पाठांतरावर आधारित वाटत असल्या तरी नंतरच्या काळात त्याने यातील यश आपल्या बौद्धिक क्षमतेमुळे प्राप्त केले होते हे सिद्ध केलं आहे.

त्याचा पुढचा शैक्षणिक प्रवास दऱ्याचे वडगावच्या गुरुकुल विद्यालय व अर्जुननगर येथील मोहनलाल जोशी विद्यालय येथे झाला. त्याचे वक्तृत्व आणि निबंध लेखन कौशल्य या दिवसात बहारास आले. माहित असलेल्या शालेय, तालुका, जिल्हा तसेच विभागीय पातळीवरील जवळ जवळ सर्व स्पर्धांमध्ये त्याने भाग घेतला आणि यशश्री खेचून आणली. शालेय जीवनात त्याने ४० तर महाविद्यालयीन जीवनात ५५ स्पर्धांमध्ये बक्षीसं मिळवली आहेत. वक्तृत्वामध्ये त्याचे विशेष कौशल्य आहे. इतरांची भाषण, अवगत ज्ञान तसेच केलेले विचारमंथन याआधारे तो या स्पर्धांची तयारी करत असे. या स्पर्धांसाठी त्याच्याजवळ भाषणाचे किंवा निबंधाचे लेखी प्रारूप फारच क्वचित असे. उस्फुर्तपणे व्यक्त व्हायची त्याला सवय आहे. नाविन्यपूर्ण विचाराने व्यक्त होणारी तरुण पिढी घडवणे हाच तर आपल्या शैक्षणिक व्यवस्थेचा मुख्य हेतू आहे. मला वाटते त्याच्या बाबतीत हा हेतू साध्य झाला आहे.

माध्यमिक शाळेत असताना दरवर्षी विज्ञान प्रदर्शनात त्याचा सहभाग ठरलेला ! साध्या प्रात्यक्षिकांद्वारे तो तरुणांमधील वैज्ञानिक दृष्टिकोन रुजवून विज्ञान लोकप्रिय करायचा प्रयत्नात असे. म्हणूनच ३८ व्या कोल्हापूर जिल्हास्तरीय विज्ञान प्रदर्शनात त्याच्या प्रयोगास प्रथमांक मिळाला होता. गंगटोक सिक्कीम येथे झालेल्या राष्ट्रीय विज्ञान प्रदर्शनात तो सहभागी झाला होता. त्याच्या जीवनाच्या त्या वळणावर वैज्ञानिकता त्याच्यात रुजली होती.


२०१४ साली दहावीच्या परीक्षेत ९४ टक्के गुण मिळवून त्याने विद्यालयात प्रथम क्रमांक मिळवला आणि परत एकदा आपली गुणवत्ता सिद्ध केली. दहावीच्या गुणांवर त्याने शासनाची राजर्षी शाहू शिष्यवृत्ती मिळवली होती. डॉक्टर किंवा अभियंता होण्याऐवजी शास्त्रज्ञ होण्याचा दृढनिश्चय असल्यामुळे महाविद्यालयीन शिक्षणासाठी त्याने विज्ञान विद्याशाखेत प्रवेश घेतला. तरुणांमध्ये संशोधकता रुजली की ज्ञानाच्या कक्षा रुंदावल्या जातात व त्यांच्यातील चौकसबुद्धी आणि चाणाक्षपणास चालना मिळते. सौरभसाठी हाच अजेंडा समोर होता त्यामुळे त्यांन कुतूहलपूर्वक शिक्षण घेतल. कोल्हापूर येथील विवेकानंद महाविद्यालयातून त्याने ८४ टक्के गुणांसह बारावीच्या परीक्षेत यश संपादन केले. पुढं इतर व्यवसायिक शिक्षणाकडे आकर्षित न होता त्यांन विज्ञान विषयातून पदवी शिक्षण घेण्याचा मानस ठेवला.

त्यानंतरचे पदवी शिक्षण त्याने विवेकानंद महाविद्यालयात राहूनच पूर्ण केले. तो सलग तीन वर्ष गुणवत्ता शिष्यवृत्ती चा मानकरी होता. गुणवत्ताधारक विद्यार्थ्यांसाठी दिल्या जाणाऱ्या केंद्र सरकारच्या डीएसटी इन्स्पायर शिष्यवृत्तीचा देखील तो मानकरी आहे. महाविद्यालयीन जीवनामध्ये वक्तृत्व, वाद-विवाद तसेच युवा महोत्सवानिमित्त आयोजित सर्व स्पर्धांमध्ये आणि अतिरिक्त कार्यक्रमांमध्ये तो सक्रिय सहभाग नोंदवत असे. या कार्यक्रमांमध्ये तो नेहमी विजेत्या संघाचा सदस्य असे. राष्ट्रीय सामाजिक योजना शिबिरात सौरभ सर्वोत्कृष्ट स्वयंसेवक ठरलेला असायचा. तसेच तो मुंबई येथील राज्यस्तरीय लोकसेवा अकादमी, आदर्श युवक तसेच न्यूजपेपर गंगाधरचा सर्वोत्कृष्ट विद्यार्थी आणि सर्च मराठी युट्यूब चॅनेलचा युथ आयकॉन पुरस्कारांचा विजेता देखील आहे.

यादरम्यान खासदार धनंजय महाडिक यांच्या विद्यार्थी संसद मध्ये 'प्रश्न तुमचे प्रश्न मी मांडणार संसदेत' या कार्यक्रमाद्वारे नवी दिल्ली येथे गेलेल्या २६ विद्यार्थ्यांच्या चमूमध्ये देखील त्याची निवड झाली होती. यामुळे त्याला आपली संसद आणि त्याच्या कारभारा विषयी सविस्तर माहिती घेण्याची संधी मिळाली. व या कार्यक्रमात त्याची मा. पंतप्रधान नरेंद्र मोदीजी यांच्या समवेत भेट झाली होती. आपण ज्या समाजातून आलो त्या समाजाचे आपण देणे लागतो या भावनेतून आपल्याला मिळालेल्या शिष्यवृत्तीच्या रकमेतून त्याने गरजू मुलांना आर्थिक मदत करत शैक्षणिक पालकत्व स्वीकारले होते. जर अशी विचारसरणी विद्यार्थीदशेत रुजली असेल तर भविष्यात त्याच्याकडून भरीव समाजकार्य अपेक्षित करायला काय हरकत आहे ?


तो विवेकानंद महाविद्यालयातील वार्षिक स्नेहसंमेलन आणि क्रीडा दिनाच्या निमित्ताने आयोजित केलेल्या स्पर्धांमधील कामगिरीच्या जोरावर अष्टपैलू व्यक्तीमत्वासाठीच्या प्रथम "स्टुडंट ऑफ द इअर" पारितोषिकाचा मानकरी ठरला होता. प्राधान्यक्रम, कठोर परिश्रम, प्रामाणिकपणा व नाविन्यपूर्ण विचार हे त्याच्या यशाचे सूत्र आहे. भौतिकशास्त्र हा विषय जीवनात उपयुक्त अशा विश्लेषणात्मक आणि तर्किक मानसिकतेसाठी उपयोगी पडतो. म्हणून त्यांने बीएससीसाठी भौतिकशास्त्र हा प्रमुख विषय निवडला. बीएससी च्या तिन्ही वर्षात तो ९५ टक्के पेक्षा जास्त गुण मिळवून प्राविण्यासह विद्यापीठात प्रथम आला होता. संशोधन करीयर डोळ्यासमोर ठेवून २०१९ साली त्याने एमएससी भौतिकशास्त्र या विषयास प्रवेश घेतला. इथेही तो प्रगतीपथावर आहे. लॉकडाऊन च्या पार्श्वभूमीवर शक्य होईल तेव्हा प्रकल्पांमध्ये योगदान देत आहे. स्थानिक वर्तमानपत्रात कोरोनाविषयी चार संशोधन लेेख प्रसिद्ध केले तसेच जवळजवळ पन्नास ऑनलाईन कार्यशाळा मध्ये सहभाागी झाला आहे. बऱ्याच आंतरराष्ट्रीय चर्चासत्रात त्याने सहभाग नोंदवला आहे तर काही ठिकाणी शोधनिबंध सादरीकरण देखील केले आहे. त्याने त्या जगाचे अन्वेषण करण्यास सुरवात केली आहे, ज्यामध्ये त्याला आपली कारकीर्द बनवायची आहे.




सौरभने आजवर समाजिक कार्यात देखील भरीव कामगिरी केली आहे. त्याला मिळालेल्या इनस्पायर शिष्यवृत्तीतून त्याने चेतना अपंगमती विद्यालयातील दिपक वडार या विद्यार्थ्यांचे एक वर्षासाठी शैक्षणिक पालकत्व स्वीकारलेले होते. तसेच कुरुकली येथील नंदी बैलावर उदरनिर्वाह करणाऱ्या एका कुटुंबाच्या घराला आग लागली होती व त्यांचे फार मोठे नुकसान झाले होते. सौरभने त्या घरातील सहावीत शिकत असलेल्या मुलीचा सहावी ते दहावी पर्यंतचा शैक्षणिक खर्च उचलला आहे. वृद्धाश्रम, जनजागृती रॅली यात त्याने हिरिरीने भाग घेतला आहे. त्याने कोविडच्या काळात जागतिक आरोग्य संघटनेचा कोविड- १९ चा प्रोग्रॅम पूर्ण केला आहे.



मला भावलेला त्याचे गुण म्हणजे विनय, साधेपणा आणि जतन करण्याची सवय. त्याचे पहिलीपासून आत्तापर्यंतचे सर्व गुणपत्रके, प्रमाणपत्रके, फोटो, सर्व कागदपत्र इतकी छान आणि व्यवस्थित जतन करून ठेवले आहेत की काय बोलता सोय नाही .. 


 
शैक्षणिक प्रवासात स्वत: ला सिद्ध ठेवणे खूप कठीण काम असते. त्याने हे प्रभावीपणे केले आहे. शिक्षणातच नव्हे तर इतर गोष्टीतही त्याने उत्कृष्टता प्राप्त केली आहे. खर्‍या अर्थाने तो अष्टपैलू आहे. ग्रामीण पार्श्वभूमीतून येणार्‍या तरुणांसाठी तो युवा प्रतीक आहे. त्याचे भविष्य उज्ज्वल आहे. मी त्याला जीवनातल्या सर्व यशांची शुभेच्छा देतो.

डॉ केशव यशवंत राजपुरे
 

सौरभ संजय पाटील विशेष मुलाखत






 


Thursday, April 8, 2021

शिवाजी विद्यापीठाला नॅकचे अ++ मानांकन


शिवाजी विद्यापीठाच्या अ++ मानांकनाच्या निमित्ताने..

त्या दिवशी ३१ मार्च होता, अर्थातच त्यामुळे खातेवहीतील हिशोबाचा मेळ घालण्यासाठी सर्वांची लगबग चालू होती. दुपारचे अंदाजे २ ची वेळ असावी. त्या रखरखत्या उन्हात एक सुखद बातमी वाऱ्यासारखी पसरली आणि विद्यापीठातील सारा माहोलच बदलला. नॅकने विद्यापीठास ४ पैकी ३.५२ गुणांसह सर्वोच्च अ++ मानांकन जाहीर केलं होतं. ती बातमी कळताच फेसबुक-व्हाट्सएप वर विद्यापीठाचे फोटो अभिमानाने झळकू लागले. विद्यापीठाशी ऋणानुबंध असलेल्या प्रत्येकासाठी हा सोनेरी दिवस होता. निस्वार्थी लोकांच्या त्यागातून काही संस्था मोठ्या होतात आणि त्या संस्थांच्या नावामुळे माणसं नावारूपाला येतात. त्यामुळे यशाच्या शिखरावर पोचलेल्या ‘शिवाजी विद्यापीठ’ या नावाशी जोडलेल्या प्रत्येकाने व्यक्त केलेल्या अभिमानाच्या पवित्र भावना स्वाभाविक होत्या. आपणा सर्वांसाठी हा क्षण म्हणजे कौतुकाने आणि स्वाभिमानाने मिरवण्याचा, उद्देशपूर्तीच्या समाधानाने मनाच्या कुपित चिरंतन जतन करण्याचा म्हटलं तर वावगं ठरू नये! शिक्षण व संशोधन क्षेत्रात विद्यापीठाने केलेल्या सर्वोच्च गुणवत्तेच्या योगदानाचा हा पुरावा आहे.

शिवाजी विद्यापीठ देशातील सर्व अकृषी विद्यापीठांच्या क्रमवारीत द्वितीय क्रमांकावर पोचलं आहे. नॅक मूल्यांकनात शैक्षणिक अभ्यासक्रम, विद्यार्थ्यांना मिळणाऱ्या सुविधा व इतर शैक्षणिक बाबींसोबत संशोधन हा देखील एक निकष असतो. विद्यापीठाच्या विविध अधिविभागांत होणारं दर्जेदार संशोधन व त्या अनुषंगाने मिळालेले निर्देशांक अ++ मानांकनासाठी बहुमोल ठरले आहेत यात तीळमात्र शंका नाही. मानांकन जाहीर झाल्यावर अनेक दिग्गजांच्या लेखण्या तळपल्या. विद्यापीठाची यशोगाथा मांडून अभिनंदन करणारे व विद्यापीठाचा घटक असल्याचा स्वाभिमान व्यक्त करणारे अनेक लेख वाचनात आले. पण बहुतेक लेखांमध्ये ग्रामीण भागात विद्यापीठ स्थापनेच्या इतिहासाची व विस्ताराची पुनरावृत्ती झालेली दिसते. मात्र या अनुषंगाने विद्यापीठाच्या संशोधन प्रणालीवर कुणीच भाष्य केलं नाही. शेतात राबणाऱ्या गरीब कुटुंबातली लेकरं विद्यापीठात येऊन संशोधनासाठी प्रयोगशाळेत अहोरात्र राबतात. विद्यापीठाच्या आजच्या उपलब्धीत भागीदार असलेल्या संशोधनाचा व अनेक संशोधकांच्या कष्टाचा सुगंध सर्वदूर पसरावा हाच या प्रस्तुत लेखाचा उद्देश आहे.

सुरवातीच्या काळात विद्यापीठाच्या दृष्टीने संशोधन हा अधोरेखित मुद्दा नव्हता, पण तरीही काही द्रष्ट्या संशोधकांनी नंतरच्या काळात रुजवलेली संशोधन संस्कृती आज आपले बलस्थान बनली आहे, हे वास्तव आहे. स्कोपस डेटाबेस नुसार शिवाजी विद्यापीठाचा पहिला शोधनिबंध १९६५ साली वनस्पतिशास्त्रातील संशोधनावर ‘डी नाचरविझनशाफन’ (द सायन्स ऑफ नेचर) या मासिकात झाला. १९६५ व १९६६ या दोन वर्षात या विषयावर त्याच मासिकात एकूण ७ शोधनिबंध प्रसिद्ध झाले. त्यानंतरचे दोन शोधनिबंध पदार्थसंशोधनावर ‘ऑस्ट्रेलियन जर्नल ऑफ केमिस्ट्री’ या मासिकात झाले. विद्यापीठ स्थापनेनंतरच्या पहिल्या आठ वर्षात विद्यापीठाच्या खात्यात २० शोधनिबंध होते. त्यावेळची मर्यादित साधने पाहता हा आकडा मोठा होता. विद्यापीठातील संशोधन खऱ्या अर्थाने प्रज्वलित होण्यास जवळपास दहा वर्षे लागली. ऐंशीच्या दशकात भौतिकशास्त्र आणि रसायनशास्त्र या विषयांत संशोधन सुरू झाले. 

 १९७१ साली भौतिकशास्त्र अधिविभागात पदार्थ संशोधन प्रयोगशाळा विकसित झाली व त्यांनी ‘फिलॉसॉफीकल मॅगझीन’ या प्रसिद्ध मासिकात संशोधन प्रसिद्ध केले आणि विद्यापीठातली संशोधनाची दिशाच बदलून गेली. कारण ते संशोधन पूर्णपणे विद्यापीठात विकसित झालेल्या संसाधनांवर आधारित होतं. नॅकने शैक्षणिक कार्यक्रमांबरोबरच संशोधनावर समान भर देण्याच्या सूचना दिल्यानंतर विद्यापीठातील संशोधन वेगाने वाढले.

विद्यापीठाच्या संशोधन लौकिकात प्रत्येक अधिविभागाने आपापल्या परीने मोलाची भर घातली आहे. सुरुवातीच्या काळापासून रसायनशास्त्र, वनस्पतिशास्त्र, प्राणिशास्त्र, गणितशास्त्र, संख्याशास्त्र व जैवरसायनशास्त्र विषयांत महत्त्वाचे मूलभूत संशोधन सुरू आहे पण त्यात भौतिकशास्त्र अधिविभागाचे गुंजभर का होईना जादा योगदान आहे. आज भौतिकशास्त्र विभागात कोट्यवधींच्या संशोधन सुविधा, ते लीलया हाताळणारे संशोधक, त्यांच्या शोधनिबंधांची संख्या, इथे शिकून परदेशात जाऊन नाव मिळवलेले शंभरभर संशोधक हे सगळं दिसतं. यामुळेच विद्यापीठ पदार्थ संशोधन क्षेत्रात अव्वल क्रमांकावर आहे. पण हे एका रात्रीत साध्य झालेलं नाही. गेल्या पाच दशकांतील अविरत प्रयत्नांचा तो परिणाम आहे. विभागाच्या जडणघडणीच्या काळात संशोधन हे स्वखर्चातून व्हायचं. त्यामुळे पूर्णवेळ संशोधन नावाचा प्रकार तेव्हा नव्हता. ९० च्या दशकात विभागात पूर्णवेळ संशोधन रुजलं. यानंतर मटेरियल सायन्स, बायोकेमिस्ट्री, मायक्रोबायोलॉजी, बायोटेक्नॉलॉजी आणि इतर विषयांत विस्तृत संशोधन झाले. विद्यापीठाचे नवनिर्वाचित प्र-कुलगुरू प्रा. डॉ. पी. एस. पाटील हे पूर्णवेळ संशोधकांच्या पहिल्या फळीतील संशोधक! अर्थातच त्या काळात शिष्यवृत्त्या किंवा संशोधन निधी नसायचे. त्यामुळे विद्यापीठाच्या प्रांगणात बसून चार आण्याचे चणे-फुटाणे खाऊन रात्रंदिवस संशोधनात घालवलेल्या काळाच्या आठवणी ते आवडीने सांगतात.  

१९९० नंतर विविध शासकीय संस्थांकडून संशोधन योजना व प्रकल्पातुन मोठे निधी खेचून आणण्यात प्राध्यापकांना यश आले. नंतर सामंजस्य करारांतर्गत परदेशी संस्थांशी आंतरराष्ट्रीय संबंध विकसित केले गेले. त्यातून संशोधन सुविधा वाढत गेल्या आणि त्याचा परिणाम म्हणून सर्वसामान्य व गरीब घरातल्या होतकरू पोरांना संशोधनाची स्वप्नं पडू लागली. पण दर्जेदार संशोधनाच्या स्वप्नपूर्तीचा मार्ग अजूनही सुकर झाला नव्हता. कारण तेव्हा संशोधनासाठी लागणाऱ्या संदर्भांसाठी मुद्रित मासिकांवर अवलंबून राहावं लागे, सर्वच मासिके विद्यापीठाच्या ग्रंथालयात उपलब्ध नसायची. काही मासिकांसाठी पुणे-मुंबई या सारख्या ठिकाणी जावं लागायचं. निधी मिळू लागल्यावर संशोधनाचा दर्जा दिवसेंदिवस वृद्धिंगत होऊ लागला, त्यामुळे नवनवीन तंत्र संशोधनात आणण्यावर भर देणं भाग होतं. एक्सआरडी व एसईएम सारखी तंत्रे वापरुन संशोधन केल्यास संशोधनाचा दर्जा वाढेल ही गोष्ट प्राध्यापकांच्या लक्षात आली, आणि मग या विश्लेषणसाठी विद्यार्थ्यांच्या मुंबई आणि बेंगलोर सारख्या ठिकाणी वाऱ्या चालू झाल्या. 

संशोधनाला समर्पित प्राध्यापकांकडून त्या आधुनिक सुविधा आपल्याकडेच सुरू करण्याचं स्वप्न पहिलं गेलं नसतं तरंच आश्चर्य! विभागात त्यासाठी हालचाली सुरू झाल्या, योग्य दिशेने केलेल्या प्रयत्नांच्या पराकाष्ठेमुळे दिवसागणिक नवनवीन संशोधन तंत्रे येऊ लागली. आज अधिविभागात पीआयएफसी नावाच्या एकाच छताखाली कोट्यवधींची अनेक पृथक्करण उपकरणे उपलब्ध आहेत. बहुतेक विद्यार्थ्यांना पुरेशा शिष्यवृत्त्या उपलब्ध आहेत. त्याचबरोबर परंपरेने मिळालेलं अहोरात्र आणि रात्रंदिवस कार्य करणं त्यांच्या सोबत अजूनही आहे. त्याचंच फळ म्हणून अलीकडेच विद्यापीठातील ज्या नऊ जणांचा जागतिक शीर्ष २% शास्त्रज्ञांच्या यादीत समावेश झाला त्यात भौतिकशास्त्रातल्या ६ प्राध्यापकांचा समावेश आहे. विभागाच्या व पर्यायाने विद्यापीठाच्या दृष्टीने ही बाब भूषणावह आहे.

अधिविभागाच्या कार्यसंस्कृतीत सकारात्मकता, परिश्रमपूर्वक प्रयत्न, तसेच नवनिर्मितीचा ध्यास या गोष्टी शीर्षस्थानी आहेत. त्यामुळे विद्यमान सुविधा वापरुन इथले संशोधक जागतिक पातळीवर ज्ञाननिर्मितीत स्पर्धा करीत आहेत. म्हणूनच इथे तयार झालेले ब्रिलियंट ब्रेन्स जगाच्या कानाकोपऱ्यात शिवाजी विद्यापीठाचं नाव गाजवत आहेत व इथल्या संशोधन संस्कृतीचे राजदूत बनले आहेत. विद्यापीठाच्या संशोधन संस्कृतीवर भाष्य करताना फक्त भौतिकशास्त्र अधिविभागातील संशोधनास अधोरेखित करण्याचा इथे मुळीच हेतु नाही. कारण अशाच प्रकारच्या ऐतिहासिक घडामोडी व यशोगाथा संशोधनात पुढारलेल्या विद्यापीठातील सर्व अधिविभागांच्या आहेत.

विद्यापीठाने मिळवलेल्या यशात सर्वांच्याच योगदानाचा समावेश आहे. नॅनोटेक्नोलॉजी, मटेरियल सायन्स, ग्रीन केमिस्ट्री, व्हीएलएसआय डिझाइन, ड्रग डिझाइन अँड डिलिव्हरी, बायो रेमेडीशन, बायो डायव्हर्सिटी, बायो-प्रॉस्पेटींग, डायनेमिकल सिस्टम, सिमुलेशन अँड मॉडेलिंग, ऑप्टिमायझेशन टेक्निक्स, प्रक्रिया नियंत्रण, इंटरनेट ऑफ थिंग्ज, डेटा मायनिंग, डेटा अ‍ॅनालिटिक्स, ऊर्जा तंत्रज्ञान, अवकाश विज्ञान, कृषी आधारित अर्थशास्त्र, प्रदूषण नियंत्रण, न्यूट्रॅस्यूटिकल फूड्स, भू-माहितीशास्त्र, भाषाशास्त्र, ई-कॉमर्स इत्यादी संशोधनाची प्रमुख क्षेत्रे आहेत. त्यामुळे हे सांघिक यश आहे. विद्यापीठाने मिळवलेले यश आणि संशोधन निर्देशांक टिकवणे म्हणजे जगन्नाथाचा रथ ओढण्यासारखे आहे. तो ओढण्यासाठी कार्यक्षम हातांची गरज असते. आता आपण यश मिळवलंय, पण इथून पुढे मर्यादित मनुष्यबळ व जेष्ठांची सेवानिवृत्ती यासारख्या अग्निदिव्याचा सामना करत यश टिकवण्याचे आव्हान येणाऱ्या पिढीवर असेल, कारण गुणवत्ता मिळवण्याबरोबरच ती टिकवणे खूप अवघड असते. त्यामुळे आपल्या रथाची सर्वच चाकं मजबूत झाली आणि सर्वच हातांनी एकाचवेळी समान प्रयत्न केले तर रथ अजून सहज पुढे जाईल.   

स्थापनेपासून आतापर्यंतचा काळ आपल्यासाठी देशातील प्रस्थापित शैक्षणिक व संशोधन संस्थांच्या बरोबरीने चालून स्वतःला सिद्ध करण्याचा होता. सुदैवानं आता स्वतःला वारंवार सिद्ध करण्याची गरज नाही, कारण आपल्या चालण्याचं रूपांतर काळानुरूप पळण्यात झालंय. एके काळी केवळ पदार्थांच्या पृष्ठभागाची छायाचित्रे मिळवण्यासाठी नागपूरपर्यंत हजारो किलोमीटर प्रवास कराव्या लागणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी आता मात्र टीईएम, एक्सपीएस, एक्सआरडी, एएफएम, मायक्रो-रमण यासारख्या अत्याधुनिक विश्लेषणात्मक सुविधा विद्यापीठाच्या आवारातच उपलब्ध आहेत. आपण आता इतकं पुढं आलोय की पुन्हा मागे वळून पाहण्याची मुळीच गरज नाही. आता फक्त पुढच्या संधी पाहायच्या.... अ++ मानांकनामुळे आपल्याला निधीची कमतरता भासणार नाही. अनेक योजना आपल्याला सहज मिळणार आहेतच. जवळ तुटपुंजी संसाधने असतानाही आपण राष्ट्रीय स्पर्धेत केव्हाच पुढे गेलोय.

यापूर्वी आपण क्युएस रॅंकींग च्या क्युएस-ब्रिक्स यादीत स्थान मिळवलंय, यावर्षी आपण क्युएस-एशिया यादीतही खूप वरच्या क्रमांकावर आहोत. आता जर अनेक संधी आयत्या चालून आल्या असतील तर याहून मोठी स्वप्ने बघायला काय हरकत आहे? कुणी अतिशयोक्ती म्हटलं तरी चालेल पण आता आपले जगातील नामवंत विद्यापीठांशी स्पर्धा करण्याचे दिवस आले आहेत. देशात अव्वल व्हायचं स्वप्न जुन्या लोकांनी पाहिलं होतं, आपण जागतिक पातळीवर यशस्वी होण्याचं स्वप्न पाहूया.  

विद्यापीठाच्या प्रांगणात पाऊल ठेवताक्षणी प्रेरणा देणाऱ्या शिवछत्रपतींनी अवघ्या मूठभर मावळ्यांना घेऊन स्वराज्य स्थापन केलं होतं. त्यांनी पाऊल ठेवलेल्या मातीचा टिळा लाऊन लढवय्यांनी अटकेपार झेंडा फडकवला होता. मग त्यांच्याच नावाने उभारलेल्या विद्यापीठाने जग जिंकण्याचं ठरवलं तर काय वावगं आहे? विद्यापीठातील संशोधक मावळ्यांनी आधीच तलवारी धार करून मुठी आवळल्या आहेत.... आता फक्त रणशिंगाचे मधुर स्वर कानी यायचे बाकी आहेत.

शब्दांकन: प्रा. केशव राजपुरे, सूरज मडके  
भौतिकशास्त्र अधिविभाग, शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूर 

 
 




Saturday, March 6, 2021

भौतिकशास्त्राची विलक्षणता


भौतिकशास्त्र हे असे विज्ञान आहे जे वास्तवाचे परिमाण सांगते. हे नैसर्गिक घटनांमधील कार्यकारणभाव शोधणारे शास्त्र आहे. यासाठी प्रामुख्याने पदार्थावरील बल व कार्य यांचा अभ्यास केला जातो. तसेच त्यामुळे होणारी हालचाल, मिळणारी ऊर्जा व गती, तसेच या सर्वांचा आजुबाजुच्या परिस्थितीशी असणारा संबंध देखील अभ्यासला जातो. भौतिकशास्त्रामध्ये वेगवेगळ्या प्रकारचे पदार्थ-उर्जा परस्परसंवाद विज्ञानाच्या मूलभूत शाखा परिभाषित करतात. ऊर्जा अक्षय्यतेच्या नियमानुसार उर्जा निर्माण केली जाऊ शकत नाही किंवा नाहीशी केली जाऊ शकत नाही. उर्जेचे केवळ एक रूप इतर रूपात रूपांतरित करता येते. उष्णता, प्रकाश, विकिरण, ध्वनी, गती आणि विद्युत हे ऊर्जेचे विविध प्रकार आहेत. हे शास्त्र विश्वाच्या सर्वात केंद्रीय प्रश्नांची उत्तरे देण्यास सक्षम आहे.

तसं बघायला गेलं तर भौतिकशास्त्र मुळीच अवघड नाही. पण त्यातील गणित समजत नसल्याने विषयाची क्लिष्टता वाढत जाते. गणित आणि भौतिकशास्त्र हे दोन परस्परपूरक शास्त्र आहेत. भौतिकशास्त्रज्ञांसाठी गणित हे प्रश्नांची उत्तरे देणारे माध्यम अर्थात साधन आहे.. गणितज्ञांसाठी, सापेक्षता आणि क्वांटम थेरी सारख्या सैद्धांतिक संकल्पनांमुळे भौतिकशास्त्र हे नवनवीन साधने विकसित करण्याचे प्रेरणास्रोत ठरते. प्रायोगिक भौतिकीला सैद्धांतिकेशी जोडणारा गणिती पद्धत (मॅथेमॅटिकल मेथोड) हा एक पूल आहे तसेच उच्च-जोखमीच्या मूल्यांकनाचा महत्वपूर्ण घटक आहे.

आधुनिक भौतिकशास्त्र विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात उदयाला येऊन लोकप्रिय झाले ते प्रामुख्याने अल्बर्ट आइनस्टाइन यांनी केलेल्या सापेक्षता व मॅक्स प्लॅंकने दिलेला पुंजवाद अर्थात क्वांटम भौतिकशास्त्र ! या असाधारण सैध्दांतिक कामगिरीमुळे विश्वनिर्मिती कशी झाली या प्रश्नाचे उत्तर मिळण्यास मदत झाली. आधुनिक भौतिकशास्त्रात नवीन सिद्धांताद्वारे निसर्गाविषयी भाकीत केले जाते. त्यात बरेच मनोरंजक सिद्धांत आहेत. काही सापेक्षतावादासारखे विकसित सिद्धांत आहेत, तर काही विद्यमान सैद्धांतिक चौकटीत केलेले निष्कर्ष आहेत. पण सर्वच खरोखर विचित्र वाटत असले तरी विलक्षण आहेत.

१. तरंग-कण द्वैत (वेव-पार्टिकल ड्यूअलिटी)

पदार्थ एकाचवेळी तरंग (वेव) आणि कण (पार्टिकल) आणि उलट असू शकतो अशी धारणा आहे. तरंग कणाचे आणि कण तरंगाचे गुणधर्म दाखवतो. पुंज भौतिकशास्त्रात (क्वांटम मेकॅनिक्स्) हे सप्रमाण सिद्ध झाले आहे. हे असं कसं? आजूबाजूचे कण तर आपल्याला दिसतात (आणि ते सरळ जाताना दिसतात) मग ते तरंग कसे? तसंच आहे! जेव्हा आपण अतिसूक्ष्म पदार्थाची निरीक्षणे घेतो तेव्हा पदार्थाच्या कण आणि तरंग ह्या दोन्ही अवस्था मानाव्या  लागतात. हे कितीही अविश्वसनीय असलं तरी आपणास गृहीत धरावंच लागतं.

सामान्यपणे आपण कणाला चेंडूप्रमाणे व तरंगाला लाटेप्रमाणे मानतो. कणाला स्वतःची ऊर्जा व संवेग असतो व ते स्थिरही असू शकतात. पुंज भौतिकशास्त्रात अतिशय सूक्ष्म कणांचा अभ्यास केला जातो, त्यामुळे तिथे त्यांना स्थिर न मानता सूक्ष्म हालचालीमुळे तरंगरूप मानलं जातं. त्यामुळे कणतरंगांना तरंगलांबी व वारंवारतेद्वारा परिभाषित केलं जावू शकतं. आपण त्या कणांची कोणत्या प्रकारची निरीक्षणे घेणार आहोत त्यावर त्यांचे कण किंवा तरंग स्वरूप अवलंबून असते. आपल्या निरीक्षणानुरूप ते काहीवेळेस कणाप्रमाणे व काहीवेळेस तरंगाप्रमाणे गृहीत धरावे लागतात. त्यामुळे त्यांचे स्वरूप कण किंवा तरंगापेक्षा जास्त रहस्यमयी आहे.

तरंग-कण द्वैताचे प्रमुख महत्त्व म्हणजे ऊर्जा आणि द्रव्य यांचे सर्व गुणधर्म वेव्ह फंक्शनच्या माध्यमातून स्क्रोडींजरच्या डिफरंशिअल समीकरणाद्वारे पडताळले जाऊ शकतात. वातावरणीय तापमानाला कणांना लहरी स्वरुपात पाहणे अशक्य आहे कारण त्यांची तरंगलांबी नॅनोमीटर मध्ये असते. त्यासाठी आपल्या सुक्षमदर्शकाची पृथक्करण क्षमता वाढविणे आवश्यक आहे. किंवा पदार्थाचे तापमान नॅनोकेल्विन पर्यंत कमी करावे लागेल जेणेकरुन तरंग लांबी वाढेल व आपण लहरी पाहू शकू. याचा उपयोग इलेक्ट्रॉन मायक्रोस्कोपीमध्ये केला जातो, जेथे इलेक्ट्रॉनशी संबंधित लहान तरंगलांबीचा वापर करून लहान वस्तू पाहण्यासाठी वापरला जाऊ शकतो.

२. आइनस्टाईनचा सापेक्षतावादाचा सिद्धांत

आइनस्टाईनने घटना आणि निरीक्षक यांचा सहसंबंध सापेक्षतावादाच्या सिद्धांतातून मांडला आहे. त्यातल्या बहुतेक संकल्पना मनाला पटत नाहीत. उदा. गतीमध्ये पदार्थचं वस्तुमान वाढतं, असं तो सिद्धांत सांगतो. पुढे त्या सिद्धांतात असंही मांडलंय की पदार्थाची गतीच्या दिशेतील लांबी कमी होते. म्हणजे धावणाऱ्या रेल्वेची लांबी कमी व्हायला पाहिजे पण आपल्याला तर आहे तेवढ्याच लांबीची रेल्वे दिसते. तो सिद्धांत प्रकाशवेगाच्या जवळपास वेगाने पळणाऱ्या पदार्थांसाठी आहे. पण सापेक्षता सिद्धांतानुसार कोणत्याही भौतिक वस्तूला प्रकाशाचा वेग गाठणे शक्य नाही.

सापेक्षतेच्या सिद्धांतामध्ये "विशेष सापेक्षता" आणि "व्यापक (सर्वसाधारण) सापेक्षता" असे दोन दृष्टिकोन समाविष्ट आहेत. इलेक्ट्रोडायनॅमिक्स व न्यूटनने मांडलेली यामिकी (मॅकॅनिक्स) यात ताळमेळ बसत नसल्याने आइनस्टाईनने विशेष सापेक्षता सिद्धांत मांडला. सापेक्षतेने तत्त्व आणि प्रकाशाच्या वेगाचे सर्वव्यापकत्व या दोन गृहीतकांवर विशिष्ठ सापेक्षतेचा सिद्धांत आधारित आहे. या सिद्धांतमुळे त्या दोन्ही यामिकीमधील विसंगती दूर झाल्या. या सिद्धांतात गुरुत्वाकर्षण विचारात घेतले जात नाही. 

न्यूटनचे गुरुत्वाकर्षणाचे नियम काळनिरपेक्ष असल्याने विशेष सापेक्षतावादाचा हा सिद्धांत त्यांना लागू होत नाही. त्यामुळे आइनस्टाईनने सापेक्षतेचा व्यापक सिद्धांतही मांडला त्यात गुरुत्वाकर्षणाला बल न मानता परिक्षेत्र मानलं. व्यापक सापेक्षतेत गुरुत्वाकर्षण व निरूढीय संदर्भ चौकट (इनर्शिअल फ्रेम ऑफ रेफेरन्स) विचारात घेतली गेली. विश्व हे अवकाश व काल यांचे एकत्रित अखंडत्व आहे असे मानले गेले. त्यानुसार गुरुत्वाकर्षणाला स्थळ व काळाचे (परिक्षेत्र) गुणधर्म असतात, व वस्तुमानामुळे परीक्षेत्राला वक्रता येते. ताऱ्यांचा जन्म व मृत्यू, कृष्णविवरे आणि ग्रहांची गतिकी यांसारख्या मोठ्या प्रमाणावरच्या खगोलीय घटनांचे विश्लेषण करताना व्यापक सापेक्षता सिद्धांत वापरावा लागतो. 


३. पुंज संभवनीयता आणि मोजमापाची समस्या (क्वांटम प्रॉबॅबिलिटी अँड मेजरमेन्ट प्रॉब्लेम)

पुंज भौतिकशास्त्र जे अंदाज करते ते सर्वसाधारणपणे संभाव्य असतात. मोजमाप म्हणजे अंकीय परिणाम मिळविण्यासाठी भौतिकीय यंत्रणेची चाचणी किंवा इच्छित हालचाल. मोजमापाचा परिणाम काय येऊ शकेल याबद्दल अंदाज बांधण्यासाठी गणितीय साधने विसाव्या शतकात विकसित केली गेली. पुंज भौतिकशास्त्र हे स्क्रोडींजरच्या समिकरणावर आधारित आहे. ते समीकरण कणाची प्रणालीमध्ये असण्याची संभाव्यता सांगते. ती संभव्यता मोजायचा प्रयत्न केल्यास ती बदलते.

पुंज भौतिकशास्त्रात पदार्थाच्या सूक्ष्म अवस्था मोजमापापूर्वी मापनक्षम असतात मात्र मोजमाप घेतल्यानंतर त्यांची स्थिति बदलते. निरीक्षणात वस्तुनिष्ठ सत्यता आहे कि मोजमापाने ती सत्यता वस्तुनिष्ठ केली हीच मापन समस्या आहे. त्या अवस्थेचे वेव फंक्शन मोजमापावेळी संपुष्टात येते. त्यामुळे हा प्रश्न पुंज भौतिकशास्त्रात अजूनही अनुत्तरित आहे.

४. हाईसेनबर्गचे अनिश्चिततेचे तत्त्व


 
हाईसेनबर्गने अनिश्चिततेचे तत्त्व मांडले. ह्या तत्त्वानुसार सूक्ष्म कणांच्या भौतिक अवस्था एकाचवेळी अचूकपणे मोजू शकत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या कणाचे  स्थान अचूकपणे शोधायचे असेल तर त्याचा संवेग (मुमेंटम) अचूकपणे मोजणे अशक्य असते. रूढ भौतिकीमध्ये अशा प्रकारचा निर्बंध अस्तित्वात नाही. एकाचवेळी अचूक स्थिती आणि अचूक वेग (आणि अचूक ऊर्जा व अचूक काळ) या दोन्ही संकल्पनांना  निसर्गात स्थान नाही. हे तत्व लहरी-कण द्वैतनातून उद्भवते. लहरींची हालचाल तीव्र असणाऱ्या ठिकाणी कण सापडण्याची शक्यता असते. महत्त्वाचं म्हणजे मोजण्यातली ही अनिश्चितता आपल्या वैयक्तिक किंवा तांत्रिक त्रुटींमुळे येत नाही, ती निसर्गाचीच मर्यादा आहे, त्याला आपण काय करणार?

आपण आपल्या आजूबाजूच्या दृश्य आकाराच्या वस्तुंची हालचाल प्रकाशात पाहू शकतो. त्या वस्तु आपल्याला दिसतात कारण त्यांचा आकार प्रकाशाच्या तरंगलांबीपेक्षा मोठा असतो. जे सूक्ष्मकण प्रकाशाच्या तरंगलांबीपेक्षा लहान असतात त्यांचे निरीक्षण करण्यासाठी त्यांच्या आकारापेक्षा लहान तरंगलांबीची गरज असते. पण कमी तरंगलांबी असलेले तरंग जास्त शक्तिशाली असतात त्यामुळे निरीक्षणाच्या कारणास्तव असे तरंग अतिसूक्ष्म कणांवर टाकले असता, तरंगांकडून मिळालेल्या संवेगामुळे ते कण अस्तव्यस्त होतात. म्हणूनच आपण आण्विक कणांची स्थिति व संवेग एकत्र मोजू शकत नाही. या तत्त्वाचा उपयोग "गुरुत्वीय तरंग व्यतिकरण मापक" संयंत्रात होतो.

५. पुंज गुंतागुंत व अव्यवस्थितता (क्वांटम एनटॅंगलमेन्ट अँड नॉनलोकॅलिटी)


पुंज भौतिकशास्त्रात कणांची प्रत्येक प्रणाली एकमेकांवर अवलंबून असते. एका कणाची अवस्था दुसऱ्या कोणत्याही (आणि कितीही दूरच्या) कणांच्या अवस्थेशी जोडलेली असते. एकाची अवस्था बदलली की त्याचा थेट दुसऱ्याच्या अवस्थावर परिणाम होतो. एकमेकांवर होणारा हा परिणाम पुंज भौतिकशास्त्राच्या गुणधर्मानुसार होतो व तिथे सापेक्षतावादाच्या नियमांचे उल्लंघनही होत नाही. विश्वात अशा अनंतानंत पदार्थाच्या अवस्था असतात, त्या प्रत्येकाचा प्रत्येकावर प्रभाव असतो म्हणून त्याला गुंतागुंत असं म्हटलं आहे. जेव्हा आपण एका पदार्थाची अवस्था स्क्रोडींजरच्या समिकरणाच्या आधारे मोजायला जातो तेव्हा त्याचा परिणाम दूरस्थ सिस्टमच्या व्यवस्थिततेवर होतो म्हणूनच नॉनलोकॅलिटी म्हणजे अव्यवस्थितता अस्तित्वात येते. जसे आपण मनाने एकमेकांशी जुळलेलो असतो तसे पदार्थाच्या अवस्थाही असतात असं म्हणता येईल.

६. एकत्रित क्षेत्र सिद्धांत (युनिफाइड फील्ड थिअरी)

विश्वातील सर्व प्रकारची बलं एकाच मूलभूत बलाचे वेगवेगळे पैलू आहेत. सर्व प्रकारची बले एकाच क्षेत्राद्वारे मांडता येते त्यास युनिफाइड फील्ड असे म्हणतात. युनिफाइड फील्ड थिअरी (यूएफटी) मुळे मूलभूत बले आणि प्राथमिक कणांना (एलेमेंटरी पार्टीकल) आभासी क्षेत्राच्या स्वरूपात व्यक्त करता येतात. पुंज भौतिकी व आइनस्टाईनचा सापेक्षतावाद यांचा मेळ घालणारा सिद्धांत म्हणून या थियरीची ओळख आहे. या थियरीत क्वांटम ग्रॅविटी, स्ट्रिंग थिअरी, सुपरस्ट्रिंग थिअरी, एम-थिअरी व लूप क्वांटम थिअरी अशा सिद्धांतांचा अंतर्भाव होतो. या सिद्धांतात क्लिष्टता आहे पण ह्याच थियरीने विश्वाची अनेक मोठमोठी कोडी सोडवली आहेत. युनिफाइड फील्ड थिअरी अत्यंत सैद्धांतिक आहे आणि आजपर्यंत इतर बलांसह (विद्युतचुंबकीय, प्रबल आणि दुर्बल अणूकेंद्रीय) गुरुत्वाकर्षण एकत्र करणे शक्य आहे.


७. बिग बॅंग सिद्धान्त (महास्फोट सिद्धान्त)

हा विश्वाच्या उत्पत्तीबद्दलचा असलेला एक सिद्धान्त आहे. त्यानुसार १३.७५ अब्ज वर्षांपूर्वी एका महास्फोटातून बिंदूतून विश्वाची निर्मिती झाली असावी, नंतर विश्व थंड होत गेले आणि काल व अवकाश यांची सुरुवात झाली असावे असे मानले जाते. अजूनही विश्व प्रसरण पावत आहे. अर्थात विश्वाला ताम्रसृती (रेड शिफ्ट) आहे. कदाचित विश्वाची नीलसृती (ब्लु शिफ्ट) होऊन विश्व पुन्हा बिंदुवत होईल असे अनेक वैज्ञानिकांचे म्हणणे आहे. सापेक्षता सिद्धांतात आइनस्टाईनने विश्वाच्या प्रसरण पावत असल्याची शक्यता मांडली होती. जॉर्गेस लेमाईटरने विश्व एका बिंदुतून उत्पन्न झाल्याचे मांडले होते, त्या थिअरीला बिग बॅंग हे नाव फ्रेड हॉयल यांनी दिले. एडविन हबल या शास्त्रज्ञाने १९२९ मध्ये दूरच्या गॅलॅक्सींचा अभ्यास केला व त्या आपल्यापासून दूर जात आहेत असे निरीक्षण मांडले. त्यामुळे बिग बॅंग थिअरीला भक्कम आधार मिळाला. हे सारं विश्व सुरवातीला एका बिंदूत सामावले होते, ही कल्पनाच विचारांच्या पलिकडची आहे.

८. अदृश्य पदार्थ व अदृश्य ऊर्जा (डार्क मॅटर अँड डार्क एनर्जी)


आकाशगंगेच्या आतील कक्षेत फिरणारे तारे बाह्यकक्षेतील ताऱ्यांपेक्षा मंद गतीने फिरतात. हे भौतिकीय नियमात बसत नसल्याने बाह्यकक्षेतील ताऱ्यांच्या हालचालीवर अदृश्य उर्जेद्वारे प्रभाव पाडणाऱ्या अदृश्य वस्तुमानाची संकल्पना मांडली गेली. हे वस्तुमान प्रत्यक्ष दिसत नसल्याने त्याला अदृश्य पदार्थ (डार्क मॅटर) म्हटलं गेलंय. अनेक पुराव्यांनीशी डार्क मॅटरचे अस्तित्व आता सिद्ध झाले आहे. काही निरीक्षणांवरून आता डार्क मॅटरप्रमाणे डार्क एनर्जीदेखील अस्तित्वात आहे असे पुरावे सापडले आहेत. एका अनुमानानुसार विश्वात ७०% डार्क ऊर्जा, २५% डार्क पदार्थ आणि उरलेल्या ५% मध्ये दृश्य विश्व आहे. खरंच अजब आहे ना फिजिक्स, जे दिसत नाही त्याचं अस्तित्वदेखील सिद्ध करता येतं. जर ब्रह्मांडात डार्क मॅटरसह पुरेसे पदार्थ असतील तर प्रत्येक गोष्टींचे एकत्रित गुरुत्वीय आकर्षण हळूहळू विश्वाचा विस्तार थांबवेल व संकुचित व्हायला सुरुवात करेल.

९. पुंज देहभान (क्वांटम कॉनसिअसनेस)

 
मानवी देहभान समजावून घेण्यासाठी पुंज भौतिकशास्त्राचा उपयोग करण्याचा प्रयत्न अनेकांकडून झाला आहे. काहींनी त्यावर अनेक प्रयोगही केलेत. रॉजर पेनरोज सारख्या विख्यात शास्त्रज्ञानेदेखील यावर भरपूर काम केले आहे, त्यावर त्यांचे शाडोज ऑफ माइंड (मनाच्या सावल्या) नावाचं पुस्तकही खूप प्रसिद्ध आहे. आपणास माहीत आहेच की रूढ यामिकी (क्लासिकल मेकॅनिक्स) देहभान समजावून सांगू शकत नाही. पुंज यामिकीनुसार बाह्य जगाशी संवाद साधल्याने (निरीक्षण), विविध प्रणालीत अधिरोपीत असलेल्या वेव्ह फंक्शनचे पतन होते. चैतन्य हे वेव्ह फंक्शनचे अस्तित्व व पतन यादरम्यानची स्थिती आहे. मात्र याबाबत अजूनही सुस्पष्टता नाही. पण क्वांटम एनटॅंगलमेंट आणि सुपरपोजिशन सारख्या संकल्पना मेंदूच्या कार्यामध्ये महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावू शकतात आणि चैतन्य समजावून सांगू शकतात. आपल्या शास्त्रीय उपकरणांच्या असमर्थतेमुळे तसेच निरीक्षणांचे सुयोग्य विश्लेषण करता येत नसल्यामुळे, भौतिक जगाच्या पलीकडे काही अज्ञात अव्यक्त तत्वाशी सामना करावा लागतो हेही सत्य शास्त्रज्ञांनी आता कबुल केलं आहे. पण ते आता ह्या निष्कर्षापर्यंत पोचलेत की आजचं भौतिकशास्त्रातील समज अजून देहभान समजावेल इतकी प्रगल्भ झाली नाही. जगाच्या हालचाली गणितात मांडणारं भौतिकशास्त्र अजून मनाचं गणित मांडायला अपुरं आहे किती हा विरोधाभास?

१०. अँथ्रोपीक तत्त्व


विश्व जसं आहे तसं का आहे? कारण आपण अस्तित्वात आहोत. आपण एका विशिष्ट प्रकारच्या विश्वातच अस्तित्वात असू शकतो असं अँथ्रोपीक सिध्दांत सांगतो. अँथ्रोपीक सिध्दांत हा बऱ्याच सिद्धांतांचा एक समूह आहे जो विश्वाची आमची निरीक्षणे किती सांख्यिकीयदृष्ट्या संभाव्य आहेत हे ठरविण्याचा प्रयत्न करीत आहेत कारण आपण केवळ एका विशिष्ट प्रकारच्या विश्वामध्ये अस्तित्वात येऊ शकू. दुसऱ्या अर्थी, विश्वाचे नियम संवेदनाक्षम जीवनाच्या विकासाशी सुसंगत नसते तर विश्वाचे वैज्ञानिक निरीक्षण देखील शक्य नसते. या तत्त्वानुसार पूर्वीचं विश्व थोडंस वेगळं होतं आणि यापुढचंही वेगळं असेल. आपण ह्या बदलाच्या काळात खूप छोट्या वेळेसाठी अस्तित्वात असतो. हे विवादीत तत्त्व सांगते की सगळे मूलभूत नियम काळानुरूप बदलतात.


घ्या आता ! प्रत्येक गोष्टीला नियम आणि गणित लावून पाहणारं भौतिकशास्त्र पुढच्या काळात वेगळं असेल असं त्यातलंच एक तत्त्व सांगतंय ! पण काळजी नसावी हे बदललेले नियम आणि गणित आपल्या हयातीत येणार नाहीत. अँथ्रोपीक तत्त्वानुसार खूप मोठा काळ लागतो हे सगळं हळूहळू बदलायला.....

'पुंज भौतिकशास्त्र' रेणू आणि अणू आणि त्यांचे घटक — इलेक्ट्रॉन, प्रोटॉन, न्यूट्रॉन तसेच क्वार्क्स आणि ग्लून्स सारखे गूढ कण याचे गुणधर्म वर्णन करते. हे करत असताना काही विलक्षण संकल्पना मांडल्या जातात. जरी आधुनिक भौतिकशास्त्रामध्ये या संकल्पना खूप आव्हानात्मक असल्या तरी त्यांनी विश्वाबद्दलची आपली समजूत वाढविण्यासाठी स्वतःला योग्य सिद्ध केले आहे. या संकल्पना प्रथमदर्शनी जरी विचित्र वाटत असतील तरीही त्या खूपच आश्चर्यकारक आणि महत्त्वपूर्ण आहेत. अजूनही आपल्या आजूबाजूला अशा काही गोष्टी आहेत ज्या योग्य दृष्टीकोनातून समजून घेण्याची आवश्यकता आहे.

- डॉ केशव राजपुरे, सुरज मडके 

(भौतिकशास्त्रातील कल्पनांचे महत्व व विलक्षणपणा सामान्य माणसांमध्ये लोकप्रिय करणे हे प्रस्तुत लेख लिहिण्यामागचे मुख्य उद्दीष्ट आहे. हा लेख तयार करताना सैद्धांतिक भौतिकशास्त्रज्ञ डॉ. मानसिंग टाकळे आणि डॉ. गुरुप्रसाद कदम यांच्याशी केलेली चर्चा फारच उपयुक्त ठरली. याबद्दल आम्ही त्यांचे आभारी आहोत. )

(Refer: https://www.thoughtco.com/interesting-and-weird-physical-ideas-2699073)

 



Friday, February 19, 2021

मनोज राजपुरे


 अखेर मनोज राजपुरेने कोरिया गाठलं


           दरेवाडी (ता-वाई) येथील एका सर्वसामान्य मजूर शेतकरी कुटुंबात जन्मलेला मनोज महादेव राजपुरे याचा दरेवाडी ते दक्षिण कोरिया पर्यंत चा प्रवास तसा अवघड नव्हता परंतु घरची आर्थिक दुर्बलता, गावाकडे असणारी वैचारिक मागास विचारसरणी याचा विचार केला तर तो तसा सोपाही नव्हता.

          १४ नोव्हेंबर १९९५ रोजी बालदिनी श्री. महादेव बापू राजपुरे आणि सौ. सुवर्णा राजपुरे यांच्या पोटी जन्मलेले मनोज हे बहिणीनंतरचे दुसरे अपत्य ! घरची परिस्थिती जेमतेम होती. सुरवातीला त्यांनी काही दिवस दुसऱ्याच्या ओसरीला संसार थाटला, त्यांनतर वडिलोपार्जित घर मिळाले. जवळपास १० बाय १० च्या च्या दोन खोल्या; एका मध्ये आज्जी राहायची दुसऱ्या खोलीत हे चौघेजण!

             त्याचे आई-वडील अल्पशिक्षित; जेमतेम ९ वी शिकलेले! कमी शिक्षणामुळे महादेव यांना नेहमीच कष्टाची कामे करावी लागली. आजोबा बापूराव यांचा स्वर्गवास महादेव ४ वर्षाचे असतानाच झाला होता. त्यांनतर सर्व जबाबदारी महादेव यांची आजी श्रीमती बाई बापूराव राजपुरे यांच्यावर पडली. त्यांनी दुसऱ्याच्या शेतात मोल मजुरी करून पाच ही मुलांचा सांभाळ केला आणि त्यांना देता येईल तेवढं शिक्षण दिले. महादेव यांना शिक्षणात आवड नसल्यामुळे त्यांनी १९८५ साली नोकरीसाठी मुंबईचा मार्ग निवडला. शिक्षण कमी असल्यामुळे त्यांना माथाडी म्हणून अवघड काम करावे लागले. दरम्यान मनोजच्या आई सौ सुवर्णा गावाकडे दुसऱ्याच्या शेतात मजुरी करून मनोज व त्याची बहीण मोनाली यांचा सांभाळ आणि शिक्षण करत होत्या. त्यांनी १० बाय १० च्या खोलीत राहून २७ वर्ष संसार केला. महादेव यांना मुंबई मध्ये राहून एवढं अवजड काम करूनही योग्य मोबदला मिळत नव्हता, म्हणून २००४ साली अखेर त्यांनी मुंबई सोडली. क्षुधाशांती साठी मोलमजुरी करून चरितार्थ चालवला.

         मनोजच्या प्राथमिक शिक्षणाची सुरवात जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळेत झाली. त्याने ३ री पर्यंतचे शिक्षण दरेवाडी येथे पूर्ण केले. तो अभ्यासात नेहमीच चुणूक दाखवत असे, वर्गात नेहमी उत्तम गुण मिळवायचा परंतु घरची परिस्थिती आणि सभोवातलाचे वातावरण हे शिक्षणासाठी पोषक नव्हते. अश्या परिस्थितीत हा हुशार मुलगा पुढे शिकणार नाही हे मनोजचे मावस बंधू इंद्रजीत आणि अभिजित भिलारे यांनी हेरलं आणि त्याला पुढील शिक्षणासाठी स्वतः च्या गावी दरेखुर्द (ता. जावली) येथे नेले. त्यांची मावशी सुलावती व काका मोहन भिलारे यांनी त्याच्या पुढील शिक्षणाची जबाबदारी घेतली. नंतर ४ थी जि. प. प्रा शाळा दरेखुर्द येथे पूर्ण करून माध्यमिक शिक्षण जवळच असणाऱ्या रयतच्या न्यू इंग्लिश स्कूल पवारवाडी या छोट्या शाळेतून (२००६-२०११) एस एस सी मध्ये ८९.८२% गुण मिळवून पूर्ण केले. गणित हा त्याच्या आवडीचा विषय होता. १० वी मध्ये बोर्डाच्या परीक्षेत गणित विषयात त्याने १५० पैकी १४४ गुण मिळवले होते. जेवढा तो शाळेत हुशार होता त्यापेक्षा जास्त आगाऊ पण होता. एकदा सुट्टीत गपचूप ऊस खायला गेला म्हणून मुख्याध्यापकांनी अख्ख्या शाळेसमोर त्याला ऊसाने मारले होते याची आठवण अजूनही त्याला होते.

          दहावी मध्ये मिळवलेल्या भरभरून यशानंतर ११ वी सायन्ससाठी त्यांनी अव्वल असणाऱ्या यशवंतराव चव्हाण इस्टिटयूट सातारा येथे गुणवत्ता यादीमधून प्रवेश मिळवला. पण तो काळ खरंच कठीण होता शिक्षणाचा खर्च घरच्यांना झेपणार नाही म्हणून त्याने पुढे बी एस्सी करायचंय ठरवलं. २०१६ मध्ये त्याने रसायनशास्त्र या विषयात ७७.८२% गुण मिळवून पदवी व नंतर २०१८ मध्ये ७२.२५% मिळवून पदव्युत्तर शिक्षण पूर्ण केले.

       त्याचे इंजिनीरिंग च स्वप्न अपूर्ण राहिले, सैन्य भरती चे पण खूप अयशस्वी  प्रयत्न झाले होते. घरची जबाबदारी असताना देखील त्यानं असं ठरवलं की आपण निवडलेल्या क्षेत्रात पी. एचडी. करायची. भारतात हे शिक्षण उपलब्ध होतं, परंतु परिस्थितीचा विचार करता अजून ४-५ वर्ष शिकणे शक्य नसल्यामुळे त्याने परदेशात शिष्यवृत्तीवर असणाऱ्या संधींचा शोध घेणे सुरु केले.


        दरम्यान त्याने नोकरीला सुरवात केली. त्यावेळी त्याचा पगार ११००० रुपये होता. दोन वर्षांनंतर तुलनेने चांगला पगार असूनही नोकरीत त्याचे मन रमत नव्हते कारण त्याचा ओढा हा संशोधनकडेच होता. लॉकडाऊनच्या काळात त्याने सर्व कागदपत्रांची जुळवाजुळव करून परदेशात विविध ठिकाणी पी. एचडी. प्रवेशासाठी अर्ज केले. वायसी चे माजी विद्यार्थी तसेच क्षेत्र माहुलीचे रहिवासी व माझे विद्यापीठातील एम.एस्सी चे विद्यार्थी हर्षराज जाधव तेव्हा दक्षिण कोरिया येथे पीएच डी करत होते. त्यांच्या प्रयत्नांतून १४ जून २०२० ला प्रोफेसर हर्न किम यांच्या मार्गदर्शनाखाली दक्षिण कोरिया मधील नामांकित म्योंग्जी विद्यापीठात शिष्यवृत्तीवर पी.एचडी साठी निवड झालेले पत्र त्याला मिळाले. स्वप्नपूर्तीसाठी त्याने चांगल्या पगाराची नोकरी हसत हसत सोडली. 
 
         सर्व तयारी केल्यानंतर तो २६ ऑगस्ट २०२० रोजी दिल्लीमध्ये पोहोचला, कोरियाला जाण्यासाठी विमान सुटायच्या वेळेच्या ४ तास आधी सर्व भारतीयांना कोव्हीड १९ च्या साथीमुळे कोरियात येण्यासाठी निर्बंध लावल्याचे कळले आणि विमान रद्द झाले. हातातोंडाशी आलेला घास गेला, नोकरी नाही व परदेश संधी सुद्धा हुकली यामुळे हताश मनाने दिल्लीतुन माघारी येताना त्याचे डोळे अश्रूनी भरले होते. घरी जायची इच्छा नव्हती. तो २ दिवस पुण्यातच राहिला. नंतर म्योंग्जी विद्यापीठात संपर्क केल्यावर समजलं की ६ महिने जाता येणार नव्हते.

         त्याने तर नोकरी सोडून दिली होती, नवीन घर बांधायचं काम चालू होतं, पैशाची गरज तर खूपच होती, ६ महिने घरी बसणे शक्य नव्हतं. मग त्याने ६ महिन्यासाठी छोटी-मोठी नोकरी शोधण्याचा प्रयत्न केला. नोकरी मिळाली पण त्यांचा पगार परवडणारा नव्हता. नंतर सुदैवाने ग्लेनमार्क लाईफ सायन्स या चांगल्या कंपनी कडून संधी मिळाली. त्याची गरज ओळखून त्यांनी त्याला मुद्दाम गुजरात मध्ये पाठवलं. गरज असल्यामुळे तोही तयार झाला. त्या कंपनीने त्याला आधीच्या पगारापेक्षा जास्त पगार दिला. कसेबसे सहा महिने संपवून विसा वगैरेची प्रक्रिया आटपून नुकताच १३ फेब्रुवारीला मुंबई-दुबई-सेवूल असा प्रवास करत तो शेवटी १४ फेब्रुवारी २०२१ ला कोरियामध्ये पोहोचला.

          त्याच्या या यशामध्ये त्याचे आई-वडील महत्त्वाचे आहेत कारण त्यांनी त्याला कधीच जबाबदारीचे ओझे दिले नाही. म्हणूनच त्याला अभ्यास करता आला आणि एवढी वर्षं शिकता आलं. त्याच्या मावशी-काकांनी १४-१५ वर्ष त्याचा सांभाळ केला त्याला कोणत्याही गोष्टीची कमी पडू दिली नाही. त्यांनी शैक्षणिक वातावरण तयार करून दिले. मावस भाऊ अभिजित याने तेव्हा स्वतःच्या कमी पगारातून त्याच्या सर्व गरजा भागवल्या, सख्या भावाप्रमाणे त्याने लक्ष दिले. त्याची बहीण व दाजींनीही त्याला नेहमी प्रोत्साहन दिले तसेच लाखमोलाचे संस्कार दिले आणि प्रत्येक वेळी त्याच्या पाठीशी उभे राहिले.

           महाविद्यालयीन काळात त्याला अनेक शिक्षकांचे मार्गदर्शन लाभले. मित्रांची संगतही योग्य मिळाली. त्याचे अनेक वर्गमित्र आयआयएससी, आयसर, गोवा विद्यापीठ, बिट्स पिलानी अशा नामांकित संशोधन संस्थांमध्ये पी. एचडी. करत आहेत. तसेच काही वर्गमित्र मोठ्या कंपन्यांमध्ये कार्यरत आहेत. त्याची व त्याच्या मित्रांची कामगिरी पाहता, शिक्षकांचे योग्य मार्गदर्शन व कष्टाळू मित्रांची साथ असेल तर आपण काहीही साध्य करू शकतो हे सिद्ध होते.

 
            ही एका मनोजची गोष्ट नाही, असे अनेक होतकरू मनोज आपल्याला समाजात दिसतात. अनेकांनी मोठी यशशिखरे गाठल्याचे आपण पाहतो, त्यांचे सध्याची पदप्रतिष्ठा आपल्याला दिसते पण बहुतेकदा त्यांनी ते मिळवण्यासाठी केलेल्या संघर्षाकडे लक्ष जात नाही. मोठं होण्याची स्वप्नं सगळेच बाळगून असतात. पण परिस्थितीनुरूप काहींना स्वप्नपूर्तीचा खडतर मार्ग सोडवा लागतो. चांदीचा चमचा तोंडात घेऊन जन्मणारे खूप कमी असतात व त्यांना सक्सेस स्टोरीही नसते. ज्यांना शून्यातून स्वतःचं विश्व निर्माण करायचं असतं त्यांच्या वाटेत अनेक दगड असतात, अनेकदा त्यांमुळे ठेच लागते. म्हणून त्या दगडांना दोष देण्यात किंवा त्यांना लाथा घालण्यात काहीही अर्थ नसतो, त्यात आपला वेळ व शक्ति वाया जाते, आणि वेदनाही होतात. त्याऐवजी ते दगड गोळा करून त्यांच्या पायऱ्या करणं आपल्याला जमलं पाहिजे. छोट्या लोकांच्या मोठ्या कामगिरीच्या कथेतून आपण हाच बोध घेतला पाहिजे.

         मनोजला आता संशोधन कार्यासाठी हवी तशी जागा मिळाली आहे. तिथं त्यानं मन लावून करावं, त्याच्या ज्ञानात भर पडावी, तेथून परत येताना डॉक्टरेट पदवीसोबत मोठा अनुभवही मिळवा. इथे त्याने आयुष्यात आपुलकीची अनेक नाती जोडली आहेत, त्यांचा तो नेहमीच सन्मानही करतो. तिथेही त्याने सर्वांना आपलंस करावं. त्याच्या भावी आयुष्यासाठी अनेक शुभाशीर्वाद.

- शब्दांकन: डॉ. केशव राजपुरे, सुरज मडके

Monday, February 15, 2021

संशोधनातील योगदान

शिवाजी विद्यापीठाच्या मटेरियल सायन्स संशोधनात प्राध्यापक राजपुरे यांचे भरीव योगदान 

भारतातील राज्यस्तरीय विद्यापीठे अलीकडेच आपल्या शैक्षणिक कार्यक्रमांसह विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या विविध क्षेत्रातील मूलभूत संशोधनावर लक्ष केंद्रित करीत आहेत. शिवाजी विद्यापीठ कोल्हापूर हे मटेरियल सायन्स संशोधनात उत्कृष्ठता गाठत भरीव योगदान देत आहे आणि या क्षेत्रात विद्यापीठाने जगभरात आपली वेगळी ओळख निर्माण केली आहे. यामुळे विद्यापीठाने प्राप्त केलेल्या संशोधन निर्देशांकांत भौतिकशास्त्र अधिविभागाचा सिंहाचा वाटा आहे. विद्यापीठाने आजवर प्रकाशित केलेल्या एकूण वैज्ञानिक शोधनिबंधांपैकी जवळजवळ ४० टक्के शोधनिबंध या विभागाचे आहेत. सध्या पदार्थांच्या नॅनोस्ट्रक्चरवर आधारित कार्यक्षम डिव्हाइस तयार करण्यावर विभागाचे सदोदित प्रयत्न केंद्रित आहेत.

प्राध्यापक डॉ. केशव यशवंत राजपुरे हे भौतिकशास्त्र विभागाचे प्रमुख म्हणून कार्यरत आहेत. डिसेंबर २०२० मध्ये त्यांनी या पदाचा अधिभार स्विकारला आहे. अलीकडेच अमेरिकेतील स्टॅनफोर्ड विद्यापीठाच्या तज्ज्ञांनी प्लॉस बायोलॉजी या मासिकात जगातील शीर्ष २% शास्त्रज्ञांच्या प्रसिद्ध केलेल्या यादीत प्रा. राजपुरे यांचा समावेश आहे. त्यांची भौतिकशास्त्र विषयाच्या अभ्यासमंडळाच्या अध्यक्षपदी आणि विद्यापरीषदेच्या सदस्यपदी देखील नियुक्ती झाली. संशोधनातील त्यांच्या योगदानाबद्दल थोडक्यात माहिती येथे देत आहे.

प्रा. राजपुरे यांना मटेरियल सायन्स संशोधनाचा २५ वर्षांचा गाढा अनुभव आहे. त्यांनी १९९४ साली शिवाजी विद्यापीठातून एम.एस्सी. पदवी प्राप्त केली. सुरुवातीला त्यांनी ऐरोजेल प्रयोगशाळेत जेआरएफ आणि पुढे डॉक्टरेट अभ्यासादरम्यान एसआरएफ म्हणून म्हणून काम केले. प्रा.सी.एच. भोसले यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांना थीन फिल्म सेप्टम स्टोरेज सेल क्षेत्रातील संशोधनावर १९९९ मध्ये पीएच.डी. पदवी प्राप्त झाली. त्याच वर्षी प्रा. राजपुरे भौतिकशास्त्र विभागात सहाय्यक प्राध्यापक म्हणून रुजू झाले आणि गेली वीस वर्षे ते विशेषत: सोलर सेल, गॅस सेन्सर, यूव्ही डिटेक्टर, चुंबकीय पदार्थ, फोटोकॅटालिसिस आणि मेमरिस्टर यांसारख्या महत्वाच्या संशोधन क्षेत्रात काम करत आहेत. थीन फिल्म्स संशोधन क्षेत्रामध्ये ते प्रामुख्याने महत्त्वपूर्ण योगदान देत आहेत. 

सौर ऊर्जेच्या वापरासंबंधी आज आपण समाजात जागरूकता पाहतोय. २००० च्या दशकात सौर ऊर्जेचे रूपांतर करून वेगवेगळ्या उपकरणांत वापर करण्यावर भरपूर संशोधन सुरू होते. या पार्श्वभूमीवर प्रा राजपुरे यांनी आपल्या डॉक्टरेटच्या संशोधनकार्यासाठी अँटिमनी सल्फाईड हा पदार्थ निवडून त्याच्या सौरऊर्जा रूपांतरणाच्या गुणधर्माचा अभ्यास केला. सौरघटातील उपयोगासोबतच त्या पदार्थाचा वापर सेप्टम विद्युत घटातही होऊ शकतो हे त्यांनी प्रयोगांती सिद्ध करून दाखवले. 
 
परिपूर्ण तसेच स्टायचोमेट्रिक ऑक्साईड्स हे इन्सुलेटर अर्थात विद्युतरोधक असतात. सर्व धातू अपारदर्शक असतात. परंतु ऑक्साईड्समध्ये ऑक्सिजनची आवश्यकतेपेक्षा कमतरता असल्यास ते अर्धसंवाहक बनतात आणि ते धातु (चालकता) आणि विद्युतरोधक (पारदर्शकता) या दोन्हींचे गुणधर्म प्रदर्शित करतात. पारदर्शक वाहक ऑक्साइड थीन फिल्म्सचे हे गुणधर्म त्यांना इतके लक्षणीय करतात की ते आधुनिक इलेक्ट्रॉनिक गॅझेट्सचे अनन्यसाधारण घटक बनून प्रत्येक आघाडीवर वापरले जातात. प्रा. राजपुरे यांच्या संशोधनाची मुख्य युक्ती ही आहे की या पदार्थांची स्टोचिओमेट्री आणि परिणामी गुणधर्म यांवर त्यांचे उत्कृष्ट नियंत्रण आहे. त्यांना एकच पदार्थ वेगवेगळ्या अपेक्षित गुणधर्मांचा बनवता येतो की त्यांना भिन्न अनुप्रयोगांमध्ये वापरता येतो.

पुढे पारदर्शक विद्युतसुवाहक ऑक्साइड थिन फिल्म्स पदार्थाचे विविध उपयोग लक्षात घेवून त्यांनी या पदार्थांवरदेखील संशोधन केले. त्यांच्या संशोधन समूहाने नंतरच्या काळात स्प्रे पायरोलायसिस तंत्राचा उपयोग करून अनेक पारदर्शक विद्युतसुवाहक मेटल ऑक्साइडच्या थिन फिल्म तयार केल्या व त्यांचा उपयोग विविध कारणांसाठी केला होता. विशेष करून त्यांनी ज्वलनशील, धोकादायक आणि विषारी वायू तपासण्यासाठी गॅस सेन्सर विकसित केला. गॅस सेन्सर जास्त तापमानावर कार्यान्वित असतो. हे तापमान कमी केले तर या सेन्सर डिवाइसची आणि पर्यायाने तंत्रज्ञानाची किंमत कमी होते. या मुद्द्यावर त्यांचे संशोधन केंद्रित होते व या प्रयोगांवर त्यांना चांगली निरीक्षणे मिळाली होती. ही त्यांनी वेगवेगळ्या संशोधन पेपर मधून मांडली आहेत.

त्यांनी २०११ पासून विद्यापीठात प्रथमच प्रकाश किरणांची पारख करणाऱ्या पदार्थांवर (फोटोडिटेक्टर) संशोधन सुरू केले व तीन वर्षाच्या प्रयत्नानंतर त्यांनी झिंक ऑक्साईड या पदार्थावर आधारित अतिनील किरणे तपासण्याच्या गुणधर्मावर २०१४ मध्ये पहिला पेपर प्रसिद्ध केला. त्यानंतर त्यांनी फोटोडिटेक्टर व गॅस सेन्सर असे दुहेरी कार्य करणारे (बहुआयामी) उपकरण तयार करण्यावर भर दिला. सद्या त्यांच्या संशोधक सहकाऱ्यांकडून याबाबत अधिक कार्यक्षम असणाऱ्या टिटॅनियम ऑक्साइड व तत्सम पदार्थांवर फोटोडिटेक्टरसाठी संशोधन कार्य केले जात आहे. 

त्यांनी इलेक्ट्रिक सर्किट चा चौथा घटक असणाऱ्या मेमरिस्टर ह्या इलेक्ट्रोनिक घटकावर देखील संशोधन केले आहे. स्विचिंग मेमरी संदर्भातील या संशोधनातील त्याची सुरुवात २०१४ मध्ये हायड्रोथर्मल पद्धतीने तयार केलेल्या टिटॅनियम ऑक्साइड या पदार्थाचे गुणधर्म अभ्यासून झाली. आजपर्यंत त्यांनी विविध ऑक्साइड पदार्थांचा मेमरिस्टरसाठी अभ्यास केला आहे. सध्या ते विविध मेटल टंगस्टेटचे मेमरिस्टर गुणधर्म शोधण्यावर भर देत आहेत. त्यांचे प्रयत्न पदार्थांच्या सौरचनेचा मेमरीस्टर गुणधर्मांवरील परिणाम समजून घेण्यावर केंद्रित आहेत.

प्रा. राजपुरे यांना सॉलिड स्टेट फिजिक्स आणि त्यातही विशेषतः चुंबकीय, फेरोइलेक्ट्रिक आणि घन पदार्थांच्या विद्युत गुणधर्मांच्या संशोधनात आवड आहे. त्यांच्याकडून विद्युतचुंबकीय सेन्सर्स तयार करण्यासाठी विविध फेराईट, ऑक्साइड व त्यांच्या मिश्रणाचा अभ्यास केला गेला आहे. त्यांनी चांगल्या गुणवत्तेचे चुंबकीय सेन्सर तयार करण्यास आवश्यक  कौश्यल्य प्राप्त केले आहे.

त्यांनी सौरऊर्जा वापरुन पाण्यातील प्रदूषकांच्या निर्मूलनावर (फोटोकॅटालायसिस) देखील महत्त्वपूर्ण संशोधन केले आहे. औद्योगीकरणामुळे आज जगासमोर जलप्रदूषणाची मोठी समस्या उभी आहे. २०११ मध्ये सौरउर्जा  वापरुन टिटॅनियम ऑक्साईड या उतप्रेरकाच्या सानिध्यात विविध सेंद्रिय रसायने, जैविक पेशी तसेच समुद्राच्या पाण्यातील सेंद्रिय प्रदूषकांचे निर्मूलन करण्याचे तंत्र विकसित केले आहे. त्यानंतर त्यांनी सॅलिसिलिक ॲसिड आणि ४-क्लोरोफेनॉल यासारख्या जवळजवळ पंधरा प्रदूषकांचेदेखील विविध ऑक्साइड उतप्रेरके वापरुन निर्मूलन करून दाखवले आहे. अलीकडेच संकरित उत्प्रेरक वापरून प्रदूषकांचे निर्मुलन करणे चालू आहे. फोटोकॅटालायसिस या क्षेत्रातील ते एक नामांकित संशोधक आहेत, या विषयावर व्याख्यान देण्यासाठी त्यांना अनेक ठिकाणाहून निमंत्रणे असतात.

एकंदरीत प्रा. राजपुरे यांनी विविध पदार्थांवर संशोधन करून वैज्ञानिक क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे. तुलनात्मक विचार करता त्यांनी सोप्या व कमी खर्चीक पद्धतीने तयार केलेले पदार्थ अत्याधुनिक आणि महागड्या पद्धतीने तयार केलेल्या पदार्थांशी समकक्ष आहेत. आतापर्यंत त्यांचे २०० संशोधन लेख विविध आंतरराष्ट्रीय नामांकित नियतकालिकांमध्ये प्रकाशित झाले आहेत. त्याच्या संशोधनाचा एच-इंडेक्स ५३ च्या आसपास आहे. आपल्या संशोधन कामावर त्यांनी दोन पेटंट दाखल केली आहेत. हे संशोधन करत असताना त्यांच्या पीएचडीच्या विद्यार्थ्यांनी केलेले योगदान फार महत्त्वाचे आहे असे ते मानतात. त्यांच्या प्रामाणिक, कष्टमय आणि अविरत प्रयत्नांमुळेच हे शक्य झाले आहे अशी त्यांची धारणा आहे.

शिवाजी विद्यापीठासारख्या मर्यादित साधने असलेल्या राज्य विद्यापीठात राहून जागतिक दर्जाचे संशोधन करून त्यांनी पदार्थ संशोधनात मोठे योगदान दिले आहे आणि जगभरातील वैज्ञानिकांना आपल्या कार्याची दाखल घ्यायला भाग पाडले आहे. 

शब्दांकन: डॉ. रमेश देवकते, सुरज मडके

Friday, December 25, 2020

शाळा बोलावत आहे



तुमच्या शाळेला तुमच्या मदतीची गरज आहे

सातारा जिल्ह्याच्या वाई तालुक्यातील बावधन हायस्कुल, बावधन हे स्वामी विवेकानंद संस्थेचे सुमारे ६० वर्ष जुने माध्यमिक विद्यालय आहे. गाव आणि बारा वाड्या मिळून आकारलेल्या या बावधन पंचक्रोशीमध्ये त्याकाळी शिकणारांची संख्या कमी असे आणि माध्यमिक शिक्षणाची सोय नव्हती. गावच्या पूर्वेस असलेल्या मोकळ्या जागेवर गावाने तेव्हा २० वर्गखोल्यांची शाळा बांधली आणि स्वामी विवेकानंद संस्थेस आपली शाखा सुरु करण्यास परवानगी दिली.

पंचक्रोशीतील सर्वच विद्यार्थी गरीब शेतकरी कुटुंबातील असायचे त्यामुळे वाई येथे माध्यमिक शिक्षण घेणे त्यांना परवडणारे नसायचे. वाहतूक सुविधा सहज उपलब्ध व परवडणारी नव्हती. वाई येथे राहून तेथे शिकणे शक्य नसायचे. त्यामुळे पंचक्रोशीसाठी त्यावेळी ही शिक्षणाची फार मोठी सोय उपलब्ध झाली होती. सुरुवातीला पाचवी ते दहावीपर्यंत प्रत्येकी किमान एक तुकडी असायची. पुढे विद्यार्थी संख्या वाढल्याने आठवीच्या एकेकाळी पाच तुकड्या असायच्या. विद्यार्थी संख्यादेखील १२०० च्या घरात असायची. पात्र आणि पूर्णवेळ शिक्षक आणि सक्षम मुख्याध्यापक उपलब्ध होते. इथून शिकून कित्येक डॉक्टर, अभियंते, अधिकारी, पोलिस, शिक्षक, सैनिक, व्यापारी घडले आहेत. तरुणांना सक्षम आणि सुजाण नागरिक घडवणारी सहजसाध्य शाळा असल्याने हा काळ म्हणजे पंचक्रोशीचा शैक्षणिदृष्ट्या सुवर्णकाळ होता.

दरम्यान मुलींच्या शिक्षणासाठी समर्पित अन्य एक शाळा गावामध्ये सुरू झाली. पालकांनांही त्यांच्या मूलींच्या शिक्षणासाठी ही शाळा अधिक सोयीस्कर वाटू लागली. यामुळे मात्र बावधन हायस्कूलमधील विद्यार्थ्यांचे विभाजन सुरु झाले. दरम्यान पालकांची निवडकता, आर्थीक सक्षमता आणि सोयीस्कर वाहतुक सुविधांमुळे मुलांना गावापासून ५ किमी वर असलेल्या तालुक्याच्या ठिकाणी ठेवणे पालकांना योग्य वाटू लागले. इकडे बावधन हायस्कूल मधील विद्यार्थी संख्या कमी होऊ लागली. विद्यार्थी संख्या टिकवणे हेच मुळी आव्हान होऊन बसले. शाळेसाठी अस्तित्वाची स्पर्धा सुरु झाली. ज्यामुळे विद्यार्थ्यांची संख्या १२०० वरून ३०० पर्यंत कमी झाली. एका तुकडीच्या विद्यार्थ्यांची वानवा होऊ लागली. निवृत्तीमुळे रिकाम्या झालेल्या जागेवर नियुक्त्या होणे बंद झाले. हायस्कुलमधील मनुष्यबळ कमी झाले. पूर्ण बहरात असलेली शाळा एकदम अस्तित्वासाठी झगडू लागली.

कालमानपरत्वे इमारत जुनी होऊ लागली होती. बांधकाम, कौले आणि वापरलेले लाकूड कमजोर होऊन हळूहळू कोसळू लागले आणि त्यातच पावसाळ्यात गळती होऊ लागली. मागील दोन वर्षात झालेल्या मुसळधार पावसामुळे शाळेच्या भिंती व छत कोसळण्यास सुरवात झाली. मुळातच विदयार्थी संख्या आणि मनुष्यबळासाठी वानवा असलेल्या शाळेसाठी हा म्हणजे दुष्काळात तेरावा महिना होऊन बसला होता. ग्रामस्थांनी त्यांच्याच जागेवर बांधलेल्या शाळेसाठी संस्था आर्थिक पाठबळ देण्याच्या मन:स्थितीत नव्हती. गावातील प्रतिष्ठित आपली मुले तालुक्याच्या ठिकाणी नामांकित शाळेत शिक्षण घेत असल्यामुळे शाळेच्या झालेल्या दुरावस्थेची दखल घेत नव्हते. शेवटी अशी अवस्था आली आहे की शाळा कोसळू लागली. मार्च २०२० पर्यंत किमान पाच - सहा वर्गखोल्यांची स्थिती चांगली होती. लॉकडाऊन व त्यानंतरच्या पावसाळ्यात शाळेची दुरावस्था झाली आहे.  

शाळेची सध्याची परिस्थिती अशी आहे की वर्ग भरविण्यासाठी एकही खोली सुस्थितीत नाही. कौले फुटली आहेत, लाकडी आडी तसेच कैच्या तुटल्या आहेत, भिंती कोसळल्या आहेत. दुर्देवानं शाळा एक खंडर झाली आहे. एकतर विद्यार्थी आणि मनुष्यबळाची वानवा त्यात इमारत मोडकळीस आलेली ! काय अवस्था झाली आहे त्या विद्यामंदीराची ! हे असे मंदिर आहे जेथे गरीबांची मुलं शिकतात. खरं तर देशाच्या प्रगतीसाठी गरीब घरची मुलं साक्षर होणे काळाची गरज आहे. हीच गरीब मुले पुढे उच्च पदांवर काम करून गावचे आणि पर्यायाने देशाचे नाव उज्वल करतात. आमची मुले तिथे शिक्षण घेत नाहीत म्हणून या ज्ञानमंदिराबाबत आपली कोणतीच जबाबदारी नाही असा विचार करणे योग्य नाही. धनधान्य उत्पन्न, कला, क्रीडा, समाजकारण,अर्थकारण तसेच राजकारण क्षेत्रात अग्रणी असलेल्या गावाच्या प्रतिष्ठेचा हा प्रश्न आहे. बगाड यात्रेतून गावकरी सामाजिक ऐक्य तसेच संस्कृतीचे अनोखे दर्शन देत असतेच. खर तर हा गावच्या अस्मितेचा प्रश्न आहे ! सामाजिक जबाबदारीकडे थोडे लक्ष दिल्यास हेही अशक्य नाही.   

स्वामी विवेकानंद संस्थेने नूतनीकरणाच्या एकूण खर्चापैकी अर्ध्या खर्चामध्ये ते योगदान देतील अशी भूमिका घेतली आहे. ही सध्याची परिस्थिती आहे. नुकताच शाळेच्या माजी विद्यार्थ्यांच्या बॅचपैकी एका बॅचने शाळेच्या दोन खोल्यांच्या नूतनीकरणासाठी वर्गणीद्वारे निधी उभा केला आहे. पण खोल्यांचे स्वतंत्रपणे नूतनीकरण करणे शक्य नाही त्यामुळे हा निधी अपुरा वाटतो. इतर बॅचेस पुढे येऊ शकतात. हा संदेश इंटरनेट सोशल मीडियाच्या युगात पसरवणे आणि आजी माजी विद्यार्थ्यांना आवाहन करणे अवघड नाही. गरज आहे सामाजिक भान आणि कर्त्यव्य जपण्याची !

सर्व मुख्याध्यापकांनी शाळेचे अस्तित्व टिकवून ठेवण्यासाठी सर्वतोपरी प्रयत्न केले. शाळेच्या नूतनीकरणासाठी संस्था, लोकप्रतिनिधी तसेच विविध शासकीय संस्था यांच्या मदतीसाठीचे त्यांचे तसेच स्थानिक व्यवस्थापन समिती यांचे प्रयत्न अपुरे पडले असे वाटते. मध्यंतरी माजी विद्यार्थ्यांचा एक मेळावा आयोजित केला होता त्यात जमा झालेला निधी त्यावेळच्या नूतनीकरणाच्या गरजा भागविण्यासाठी अपुरी पडला.

आजपर्यंत हजारो विद्यार्थी या शाळेतून शिक्षित होऊन बाहेर पडले आहेत. निव्वळ या शाळेच्या योगदानामुळेच त्यांची आर्थिक स्थिती सुयोग्य आहे. प्रत्येकाने "आपल्या कारकीर्दीच्या प्रवासात शाळा एक मैलाचा दगड ठरली आहे आणि शाळा होती म्हणून आम्ही घडलो" ही धारणा जपायला हवी. या सर्वानी सामाजिक भान ठेवून दातृत्वाच्या भावनेतून ज्ञानमंदिराप्रती आपले कर्त्यव्य निभावण्याची वेळ आली आहे असे वाटते. अजूनही वेळ गेलेली नाही. या शाळा माऊलीस पुनर्जीवित करत असताना प्रत्येक माजी विद्यार्थ्याने यथाशक्ती योगदान दिले तर इमारत पूर्ववत होऊ शकते आणि गरीब विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणाचा मुद्दा सोडविला जाऊ शकतो. आपल्या बहुमोल योगदानासाठी शाळेच्या मुख्याध्यापकांना भेटून मदत करावी हे नम्र आवाहन !

- एक माजी विद्यार्थी








Wednesday, December 16, 2020

शहीद जोतिबा गणपती चौगुले प्रथम पुण्यस्मरण




शहीद जवान जोतिबा गणपती चौगुले यांना प्रथम पुण्यस्मरण दिनी विनम्र अभिवादन !!
(१६ डिसेंबर २०२०)

गडहिंग्लज तालुक्यातील उंबरवाडी-महागाव येथील शेतकरी कुटुंबात जोतिबा गणपती चौगुले यांचा २३ सप्टेंबर १९८२ रोजी जन्म झाला. त्यांचे प्राथमिक शिक्षण प्राथमिक शाळा उंबरवाडी तर माध्यमिक शिक्षण शिवाजी विद्यालय महागाव येथे झाले. त्यांनी त्यांचे महाविद्यालयीन शिक्षण गडहिंग्लजच्या घाळी तसेच शिवराज महाविद्यालयात घेतले. शालेय जीवनात त्यांना विविध क्रीडा प्रकाराची आवड होती. विशेषतः कब्बड्डी खेळात ते विशेष निपुण होते. खेळातील उत्कृष्टता, चांगली शरीरयष्टी व देशभक्ती यामुळे त्यांनी भारतीय लष्कराच्या सेवेद्वारे देशाची सेवा करण्याचे ठरविले. त्यादृष्टीने तयारी करून ते ५ एप्रिल २००२ रोजी महाविद्यालयात शिकत असतानाच बेळगाव येथे ६ मराठा लाईट इन्फ्रंट्रीमध्ये हवालदार या पदावर भरती झाले.

प्रशिक्षण यशस्वीरीत्या पूर्ण केल्यानंतर त्यांची भुज गुजरात येथे नियुक्ती झाली होती. पुढे त्यांनी सांबा (जम्मू), सिक्कीम, लेह लडाख आणि पूणे येथे सेवा बजावली.या सेवेदरम्यान त्यांना दक्षिण आफ्रिका येथे वर्षभर कार्य करण्याची संधी मिळाली. त्यानंतर ते पाकिस्तानी सीमेवर जम्मूमधील राजुरी येथील सीमेवर तैनात होते. ता १६ डिसेंबर २०१९ रोजी सेवा बजावत असताना पाकिस्तानी दहशतवाद्यांसोबतच्या चकमकीत त्यांना वीरमरण आले. आज या घटनेला एक वर्ष पूर्ण झाले आहे.
त्यांच्या पश्चात आई-वडील, पत्नी यशोदा तसेच एक बंधू आहेत. त्यांना अथर्व (वय नऊ) आणि हर्षद (वय चार) ही मुले आहेत. राष्ट्राच्या सेवेत आणखी एका कुटुंबाने आपला आधार गमावला आहे. वीरपत्नी यशोदा या पदवीधर असून आपल्या मुलांच्या भवितव्यासाठी नोकरी करण्यास तयार आहे. वीरपत्नी यशोदा यांचा भाऊदेखील सैन्यात नोकरी करत आहे. त्यांना त्यांच्या माहेरचा भक्कम आधार आणि पाठींबा असल्याने त्या समर्थपणे मुलांचा सांभाळ करत आहेत.

जयहिंद फौंडेशनने या घटनेच्या पार्श्वभूमीवर शहीद कुटुंबीयांची लागलीच भेट घेऊन विचारपूस व सांत्वन केले होते. फौंडेशन त्यांच्या अडीअडचणी जाणून घेऊन त्यांना मदतीचा हात देत आहेच तसेच त्यांच्या सुख-दुःखात सामील होत आहे.

या प्रथम पुण्यस्मरण दिनी शहीद जोतिबा गणपती चौगुले यांना जयहिंद फाऊंडेशन कडून विनम्र अभिवादन ! 🙏

जयहिंद फाऊंडेशन (सैनिक हो तुमच्यासाठी)

#जयहिंद #जयहिंदफाऊंडेशन #सैनिकहोतुमच्यासाठी
#JAIHIND #JaihindFoundation

Thursday, November 26, 2020

भारतातील डिजिटल शिक्षणातील ट्रेंड आणि ऑनलाइन शिक्षण



भारतातील भविष्यातील शिक्षणाचा दृष्टीकोन 

(देशात तंत्रज्ञान-अधिग्रहण आणि जागतिकीकरणासह, शिक्षण व्यवस्था खूप वेगाने बदलत आहे. विद्यार्थ्यांसाठी येणारा काळ हा तंत्रज्ञानावर आधारित  डिजिटल आणि ऑनलाइन शिक्षणाचा असेल. हा लेख भारतातील डिजिटल शिक्षणातील ट्रेंड आणि ऑनलाइन शिक्षणाची स्थिती यावर प्रकाश टाकतो.)

मनुष्य जीवनात ज्ञान, कौशल्ये आणि समजूतदारपणा आणण्यात शिक्षणाचा मोलाचा वाटा असतो. शिक्षण लोकांना चांगले नागरिक बनण्यास शिकवते. मातीच्या गोळ्याच्या खडूपासून, धुळपाट्या, लाकडी पाट्या ते ब्लॅकबोर्ड (फळे), ग्रीनबोर्ड, व्हाईटबोर्ड ते डिजिटल बोर्डपर्यंत शिकवण्याच्या विविध साधनांची क्रांती झालेली आहे. या बरोबरच अध्यापनाच्या पद्धतीतही मोठ्या सुधारल्या झाल्या आहेत. यामुळे शिक्षण अधिक मनोरंजक आणि सुलभ झाले आहे. गेल्या काही वर्षांत पारंपारिक शिक्षणाची संकल्पना मोठ्या प्रमाणात बदलली आहे. आपण आता डिजिटल आणि ऑनलाइन शिक्षणाच्या नवीन युगात प्रवेश करत आहोत. 

भारतातील डिजिटल तंत्रज्ञानाचा प्रसार ज्ञानग्रहण आणि ज्ञानदानाच्या पद्धतीमध्ये आमूलाग्र बदल घडवून आणत आहे. डिजिटीकरणामुळे शैक्षणिक कार्यक्रमांची व्याप्ती आणि प्रसार दिवसेंदिवस वाढत आहे. हे नवीन पद्धतीचे शिक्षण-तंत्रज्ञान शिक्षकांना शिकवण्याची आणि विद्यार्थ्यांना शिकण्याची नवीन संधी उपलब्ध करुन देत आहे आणि त्याद्वारे संपूर्ण शिक्षण प्रक्रियेत त्यांचा परस्परसहभाग वाढत आहे.

स्मार्टबोर्ड, टॅब्लेट, ओव्हर हेड प्रोजेक्टर, लॅपटॉप आणि मॅसिव्ह ओपन ऑनलाईन कोर्सेस (एमओओसी- मॉक) इत्यादी तंत्रज्ञानावर आधारित नवीन शिक्षण साधनांमुळे शिक्षण पध्दतीत आमूलाग्र बदल झाला आहे. इंटरनेट ऑफ थिंग्स (आयओटी) हा तरुणांना शिक्षित करण्याचा सर्वात किफायतशीर मार्ग सिद्ध होत आहे. उत्कृष्ट दर्जाचे शिक्षण अनुभवण्यासाठीची ही एक शक्तिशाली प्रणाली आहे. जगभरातील ऑनलाईन अभ्यासक्रम घेणाऱ्या तरुणांची संख्या सतत वाढत आहे. डिजिटल शिक्षणाचा उत्तम भाग म्हणजे आपल्याला  शैक्षणिक संसाधने एकदाच तयार करावी लागतील आणि येणार्‍या कित्येक पिढ्या त्यांचा यथेच्छ वापर करतील. अशा प्रकारे श्रम आणि संसाधने यांची बचत होईल.

(१) डिजिटल शिक्षण; भारतातील शिक्षणाचे भविष्य:

माणसाच्या शिक्षणाची सुरुवात धुळपाटीपासून सुरु होऊन आता डिजिटल पाटीपर्यंत पोहोचली आहे. भारतातील डिजिटल शिक्षण हा उपखंडातील भविष्यातील शिक्षणाचा मुख्य चेहरा ठरणार आहे. स्मार्ट तंत्रज्ञानाने देशातील एकूण शैक्षणिक चौकटीत केलेले बदल पाहून आश्चर्य वाटते. विशेषत: देशाच्या ग्रामीण भागात शिक्षणाची अवस्था चिंताजनक होती. कालबाह्य शिक्षण पद्धती, शिक्षकांची कमतरता, विद्यार्थी-शिक्षकांचे अपुरे गुणोत्तर आणि अध्यापनाची अपुरी साधने यासारख्या गंभीर आव्हानांना सामोरे जाणारे हे क्षेत्र आहे. तथापि, शिक्षणाचे डिजिटायझेशन करून शैक्षणिकदृष्ट्या मागासलेल्या भागातील विद्यार्थ्यांना एलसीडी स्क्रीन, व्हिडिओ इत्यादी नवीन अध्यापन साधनांच्या सहाय्याने शिकवले जात आहे. या भागात डिजिटल शिक्षणाची प्रगती वेगाने होत आहे. परवडण्याजोगे हाय-स्पीड इंटरनेट आणि डायरेक्ट-टू-डिव्हाइस तंत्रज्ञान ग्रामीण विद्यार्थ्यांना ऑनलाईन अभ्यासक्रम घेण्यास आणि त्यायोगे कौशल्ये सुधारण्यासाठी प्रोत्साहित करत आहेत. तंत्रज्ञानामुळे शिक्षकांना एकाचवेळी बर्‍याच ठिकाणी दूरस्थपणे पसरलेल्या विद्यार्थ्यांशी संपर्क साधण्यास मदत होत आहे. 

भारतातील डिजिटल शिक्षणातील कल (ट्रेंड):

सोशल मीडिया: 

लर्निंग टूल म्हणून सोशल मीडियाची मोठ्या प्रमाणात प्रगती झाली आहे. प्रभावी सोशल मीडिया हे आहेतः ब्लॉग्ज, ट्विटर, स्काइप, पिंटेरेस्ट, गूगल डॉक्स, विकीस, प्रोजेक्ट मॅनेजमेंट अ‍ॅप्स, लिंक्डइन आणि यूट्यूब इ. आज बरेच शिक्षक तसेच विद्यार्थी सोशल मीडियाचा वापर ई-लर्निंगचा अविभाज्य भाग म्हणून करतात. हल्ली महत्त्वपूर्ण मुद्द्यांविषयी माहितीची देवाणघेवाण करण्याचे सोशल मीडिया हे एक महत्त्वाचे व्यासपीठ बनले आहे.

इंटरएक्टिव्ह लर्निंग रिसोर्सेस (परस्परसंवादी शिक्षण संसाधने):

फ्लिप्ड क्लासरूम, मोबाइल अँप्स इत्यादी परस्पर-संवादी साधनांच्या आगमनाने शिकणे आता पारंपारिक क्लास-रूम प्रमाणे मर्यादित राहिले नाही. फ्लिप्ड क्लासरूम या मिश्रित शिक्षणाच्या प्रकारात विद्यार्थ्यांना घरात पाठांची ओळख करुन दिली जाते आणि शाळेत सराव करून घेतला जातो. या अभिनव डिजिटल संसाधनांसह हजारो वर्षांची शिकण्याची प्रक्रिया पुनर्वत केली जात आहे. मोबाइल अ‍ॅप्सद्वारे शिक्षण मिळविण्यासाठी टॅब्लेट आणि स्मार्टफोन सारख्या डिव्हाइसचा वापर करावा लागतो. एका जागेवर बसून, लोक असाइनमेंट आणि प्रकल्पांवर काम करताना जगभरातील इतरांशी संवाद साधू शकतात. शिक्षण आता प्रादेशिक न राहता जागतिकप्रारूप बनले आहे. 

मॅसिव ओपन ऑनलाईन कोर्सेस (एमओओसी-मॉक): 

हे व्यासपीठ महत्त्वपूर्ण मार्गाने आत्म-शिक्षण सक्षम करत आहे. भारतातील मॉक कार्यक्रमांद्वारे ऑनलाइन अभ्यासक्रमांची लोकप्रियता वाढत आहे. मॉक देशातील बर्‍याच तरुणांना त्यांची पात्रता, कौशल्ये आणि रोजगारक्षमता सुधारण्यास मदत करीत आहेत. मॉक शिक्षण विद्यार्थ्यांना आणि व्यावसायिकांना त्यांच्या सोयीनुसार कोठूनही आणि कोणत्याही वेळी घेणे शक्य करीत आहे. शिवाय, या व्यासपीठाअंतर्गत घेण्यात येणारे अनेक अभ्यासक्रम संस्था आणि कंपन्यांनी मान्य केलेली वैध प्रमाणपत्र देतात. मॉक प्लॅटफॉर्मद्वारे घेतल्या जाणाऱ्या ऑनलाइन अभ्यासक्रमांसाठी भारत एक मोठी बाजारपेठ बनली आहे. 

स्वयम:

स्वयम म्हणजे "स्टडी वेबस ऑफ ऍक्टिव्ह लर्निंग फॉर यंग अस्पायरिंग माइंड्स" हादेखील एक मॉक प्लॅटफॉर्म आहे. एमएचआरडी (मानव संसाधन विकास मंत्रालय) आणि एआयसीटीई (अखिल भारतीय तंत्रशिक्षण परिषद) यांनी संयुक्त विद्यमाने आणि मायक्रोसॉफ्टच्या मदतीने हे २,००० कोर्सनी सुसज्ज विनामूल्य व्यासपीठ विकसित केले आहे. या व्यासपीठावर नववी पासून पदव्युत्तर पर्यंतचे अभ्यासक्रम घेतले जातात. यामध्ये आयआयटी, आयआयएम, आयआयएसईआर इत्यादी केंद्रीय संस्थांचे प्राध्यापक विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन करत आहेत. 

दृश्य शिक्षण (व्हिज्युअल लर्निंग) माध्यमांमध्ये प्रगती: 

दृक श्राव्य (ऑडिओ-व्हिडिओ) माध्यमांवर आधारित शिक्षण भारतात वेग घेत आहे. व्हिडीओवर आधारित सूचनात्मक शिक्षण शालेय विद्यार्थ्यांमधे खूप लोकप्रिय होत आहे कारण हे हसत खेळत शिक्षण देते. हे अत्यंत परस्परसंवादी आहे. या प्रकारची शिक्षण पद्धती केवळ ऑडिओ-व्हिडिओपुरती मर्यादित न राहता त्यात शैक्षणिक अँप्स, पॉडकास्ट्स, ईपुस्तके इत्यादींचा समावेश आहे. डिजिटल माध्यमांच्या सहाय्याने नवीन संकल्पना शिकण्यासाठी मुले खूप उत्साही आहेत.

परस्परसंवादी सॉफ्टवेअर - गेम-आधारित शिक्षण:

गेम-आधारित शिक्षण ही पुढची मोठी गोष्ट आहे जी विशेषत: के १२ क्षेत्रातील शिक्षणाच्या डिजिटल भविष्याची व्याख्या करते. आपल्या विद्यार्थ्याच्या प्रगतीचा मागोवा घेण्यासाठी हे सर्वोत्कृष्ट अँप आहे. गेम-आधारित शिक्षण भविष्यातील एक चांगले स्वयं-प्रशिक्षित कार्यबल विकसित करण्यास मदत करेल.

डिजिटल शिक्षण हा भारतासाठी पुढे जाण्याचा मार्ग का आहे ?

इंटरनेट सुविधा अधिक परवडणारी आणि सहज उपलब्ध होत असल्याने, डिजिटल व पारंपारिक 'अध्यापन-शिक्षण' माध्यमांचे अधिक अभिसरण होईल. आगामी काळात बाजारात शैक्षणिक संस्थांसाठी विविध प्रकारचे नाविन्यपूर्ण डिजिटल उत्पादने उपलब्ध असतील. देशातील डिजिटल शैक्षणिक बाजाराला चालना देण्यास मदत करणारी धोरणे पुढे आणण्यासाठी सरकारही मूलगामी पावले उचलत आहे. नाविन्यपूर्ण शैक्षणिक साधनांचा वापर सुकर करण्यासाठी देशभरातील डिजिटल पायाभूत सुविधांची गुणवत्ता सुधारण्यासाठी प्रयत्न केले जात आहेत.

डिजिटल तंत्रज्ञान भाषेच्या सर्व अडथळ्यांना दूर करण्यास देखील मदत करीत आहे. आता शिकण्याची सामग्री प्रादेशिक भाषांमध्ये देखील डिजिटल स्वरूपात उपलब्ध केली जाऊ शकते. ई-लर्निंग आणि एम-लर्निंग उपक्रमांच्या माध्यमातून कोणताही विद्यार्थी किंवा शिक्षक ज्ञान सामग्रीच्या अफाट तलावावर (नॉलेज पूल) जात आहेत. डिजिटल शिक्षण हे भारताचे भविष्य आहे कि जे देशाला सामाजिक-आर्थिक वाढ आणि समृद्धीच्या नवीन शिखरावर नेईल.

डिजिटल शिक्षणास वर्ग आणि ऑनलाइन असे दोन पर्याय आहेत यापैकी ऑनलाइन शिक्षण हा अधिक फायदेशीर पर्याय असल्याचे प्रथमदर्शनी वाटते. यामध्ये विद्यार्थी आपला गृहपाठ त्वरित पूर्ण करून छंद जोपासत नोकरीसाठी वेळ काढू शकतात. विद्यार्थ्यांमधील अत्यंत उत्तेजक आणि फायदेशीर स्पर्धा मात्र ऑनलाईन प्रणालीत नसेल. ऑनलाईन शिकण्याचे फायदे आणि तोटे पाहू.

(२) ऑनलाईन शिक्षणाचा विस्तार:

आभासी शिक्षण पद्धती जगभरात लोकप्रिय झाल्या आहेत. २०२१ पर्यंत भारताचा ई-लर्निंग मार्केट एक कोटीहून अधिक वापरकर्त्यांपर्यंत वाढण्याची शक्यता आहे. विद्यार्थ्यांना त्यांच्या संपूर्ण शिक्षणाचा भाग म्हणून या अभ्यासक्रमाचा लाभ घेण्यासाठी प्रोत्साहित करणे आवश्यक आहे. संस्था विद्यार्थ्यांच्यासाठी तांत्रिक आणि सॉफ्ट कौशल्यांसाठीचे व्यासपीठ बनेेल.

यावर्षी साथीच्या आजाराने शैक्षणिक संस्था बंद कराव्या लागल्या आणि शैक्षणिक सातत्य ठेवण्यासाठी सरकारने ऑनलाईन शिक्षणाला प्रोत्साहन दिले. या अचानक आलेल्या आपत्तीमुळे सरकारला आपली ऑनलाईन शिक्षण सुरू करण्याची क्षमता तपासता आली. झूम, गुगल क्लासरूम, मायक्रोसॉफ्ट टीम इत्यादी ऑनलाईन प्लॅटफॉर्मचा वापर बर्‍याच संस्थांनी सहजतेने केला आहे. ऑनलाईन शिक्षण यंत्रणेत बहुआयामी आव्हाने आहेत ज्यामध्ये त्याच्या चांगल्या बाजू अधिक सुधारून कमकुवत बाजू भक्कम करणे गरजेचे आहे.

चांगली बाजू:

ऑनलाइन शिक्षण सर्वसामान्यांपलीकडे काहीतरी शिकण्याची संधी देते. ऑनलाईन प्रोग्राम्स विस्तीर्ण वयोगटातील लोकांना त्यांच्या वेगाने, निर्बंधाशिवाय आणि त्यांच्या इतर जबाबदाऱ्यांशी तडजोड न करता शिकण्याची मुभा देते. कदाचित, विद्यार्थ्यांसाठी वर्गात येऊन कठोर वेळापत्रक पाळणे आणि लांब प्रवासातून वाचण्यासाठीचे हे स्वागतार्ह पाऊल असेल. काहींसाठी हा शिक्षणाचा कमी तणावपूर्ण पर्याय असू शकतो. हे शिक्षण उत्साहवर्धक आहे. परंतु ज्या क्षणी ऑनलाइन शिक्षण हा एकमेव पर्याय दीर्घकाळ राहतो तेव्हा हळूहळू तो कंटाळवाणा आणि कुरूप भासू लागतो. याची चव भारताला आता येऊ लागली आहे.

वाईट बाजू:

ऑनलाइन धड्यांसाठी इंटरनेट वापरणे एक मोठे आव्हान असते. सर्वच शिक्षक उत्तम शिक्षण सामग्री तयार करून ती ऑनलाइन पद्धतीने प्रभावीपणे विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहचविण्यात परिपूर्ण नसतील. शारीरिक भाषा आणि नेत्रसंपर्क, जे शिक्षकांसाठी महत्त्वपूर्ण संकेत मानले जातात, त्यांना ऑनलाइन वर्गात आजमावणे कठीण आहे. एका वर्गात किती विद्यार्थ्यांनी लक्ष दिले? त्यापैकी किती जणांना धडा समजला? अध्यापन वेग ठीक आहे काय? काही विद्यार्थी मागे पडत आहेत काय? हे प्रश्न पारंपारिक वर्गात देखील उद्भवतात, परंतु ऑनलाइन वर्गात त्यांची उत्तरे देणे कठिण आहे. याव्यतिरिक्त, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान प्रोग्राममध्ये प्रात्याक्षिक अभ्यासासाठी पूरक प्रयोगशाळेतील सत्रे, प्रकल्प आणि फील्ड ट्रिपचा समावेश असतो. या पैलूला ऑनलाइन पद्धतीमध्ये मर्यादा येतात. शेवटी, शिक्षण हे केवळ विषयज्ञानापुरते मर्यादित नाही तर विद्यार्थ्यांमध्ये सामाजिक आणि क्रीडा कौशल्ये विकसित करण्यासाठी देखील आहे. केवळ ऑनलाइन शिक्षणावर अवलंबून राहिल्यास मुलांच्या सर्वांगीण विकासास अडथळा येऊ शकेल आणि बरेचजण त्यांच्या व्यावसायिक आणि वैयक्तिक जीवनातील कामगिरीत घसरतील.

चिंताजनक बाजू:

आपल्या देशात भौगोलिक आणि सांस्कृतिक विविधता असली तरी, मोठ्या प्रमाणात सामाजिक व आर्थिक विषमता आहे. सध्या भारतीय लोकसंख्येच्या अगदी छोट्याश्या भागालाच ऑनलाइन शिक्षण मिळत आहे. खंडीत वीजपुरवठा, कमकुवत किंवा अस्तित्वात नसलेली इंटरनेट कनेक्टिव्हिटी आणि आवश्यक डिव्हाइस खरेदी करण्याची असमर्थता हे चिंतेचे विषय आहेत. या कारणांस्तव ऑनलाइन वर्गामध्ये क्षमतेच्या पन्नास टक्केपेक्षा कमी विद्यार्थी नियमित हजर असतात. इंटरनेट कनेक्टिव्हिटी आणि डिव्हाइसची उपलब्धता या समस्येला पर्याय म्हणून, बर्‍याच ठिकाणी ‘अध्यापन’ व्हॉट्सअ‍ॅप किंवा यूट्यूब व्हिडीओ सारख्या माध्यमातून होत आहे. यामध्ये मात्र धडे समजून घेण्यात अडचणी आहेत. इतकेच नाही. कुटुंबात उदरनिर्वाहाची मर्यादा असल्यास, ऑनलाईन शिक्षणाचा फटका बहुदा मुलींनाच जादा बसतो. ऑनलाईन शिक्षणाच्या दिशेने घाईत उचलल्या गेलेल्या या अनियोजित पावलामुळे डिजिटल उपलब्धता नसलेला एक मोठा विद्यार्थी वर्ग या आभासी वर्गाबाहेर फेकला गेला आहे. 

ऑनलाइन शिक्षण मुख्यत्वेकरून मोबाईल सारख्या डिव्हाईसवर घ्यावे लागते. हे गॅझेट मुलांच्या हातात पडल्यामुळे अभ्यासाव्यतिरिक्त अवांछित माहिती शोधणे, गेम खेळणे, असंबद्ध व्हिडिओ पाहणे हे धोके बाल्यावस्थेतील मुलांच्यात संभवतात. सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्म वाईट हेतूंसाठी वापरले जाऊ शकतात. जोपर्यंत मुलं वैचारिक दृष्ट्या परिपक्व होत नाहीत तोपर्यंत मोबाइल त्यांच्याकडे सोपविणे खूप काळजीचे बनते. ज्यादा वेळेच्या ऑनलाईन शिक्षणामुळे एलईडी डिस्प्ले असलेल्या मोबाईलच्या स्क्रीनचा संपर्क वेळ वाढत असताना आम्ही मुलांना डोळ्यांच्या आजाराचे बळी होण्याचे आमंत्रण देतो. दूरवरून शिकवल्याने मुलांच्यात मूल्यशिक्षण रुजवणे खूप अवघड जाते. ऑनलाईन शिक्षणामुळे विद्यार्थ्यांचे मानसिक आरोग्य धोक्यात येतेय का हेही विचारात घेणे गरजेचे आहे. 

भारतात एकसमान आणि प्रभावी ऑनलाइन शिक्षण - काय केले जात आहे आणि आणखी काय शक्य आहे?

ऑनलाईन शिक्षण अधिक प्रभावी, सुलभ व सुरक्षित करण्यासाठी विद्यार्थी, शिक्षक व शैक्षणिक संस्थांसाठी भारत सरकारतर्फे विविध ऑनलाइन संसाधने, प्रशिक्षण कार्यक्रम व योजना विकसित केल्या आहेत. ऑनलाईन टीचिंगच्या विविध पैलूंवर चर्चा करण्यासाठी आणि आवश्यक स्त्रोतांचा भांडार तयार करण्यासाठी शिक्षण मंडळाने शिक्षकांची राष्ट्रव्यापी अनौपचारिक आणि ऐच्छिक नेटवर्क तयार केले आहे. ऑनलाईन शिक्षणासंबंधीची सर्व धोरणे आणि हस्तक्षेप सर्वसमावेशक होण्यासाठी प्रयत्न केले पाहिजेत. चांगली दृष्टी, यातील अडथळे समाप्ती, प्रामाणिक प्रयत्न आणि येणारा काळच भारताला पुढील मार्ग दाखवेल.

शिक्षण तंत्रज्ञान, डिजिटल आणि ऑनलाईन शिक्षणामुळे पुढील सकारात्मक बदल अपेक्षित आहेत:

विद्यार्थ्यांना त्यांच्या सोयीनुसार आणि वेगाने कधीही आणि कोठेही शिकण घेणे शक्य आहे. शिक्षणाचे मार्ग अधिक लवचिक होतील आणि विषय निवडताना अधिक पर्याय उपलब्ध असतील. ब्लेंडेड लर्निंग, फ्लिप्ड क्लासरूम आणि बीवायओडी (स्वतःचे डिव्हाइस) सारख्या तंज्ञानातील आमूलाग्र बदलामुळे विद्यार्थ्यांना उत्तम शिक्षण मिळेल. प्रकल्प-आधारित शिक्षण विद्यार्थ्यांच्या अनुभवांना शालेय जीवनाशी जोडेल आणि त्यांच्यातील कल्पकतेला वाव देऊन नवीन विचारांना प्रवृत्त करेल. ऑनलाईन क्विझ, ग्रुप प्रोजेक्ट्स आणि परस्परसंवादी चर्चेचा वापर वाढवून परीक्षा प्रणाली पूर्णपणे बदलली जाईल. शिक्षण प्रक्रियेतील विद्यार्थ्यांची मालकी आणि तितकीच महत्वाची जबाबदारी वाढेल. जरी विद्यार्थ्यांनी शिकण्याच्या प्रक्रियेमध्ये इतके स्वातंत्र्य दिले गेले तरी, मार्गदर्शन विद्यार्थ्यांच्या यशासाठी मूलभूत ठरेल. या बदललेल्या शिक्षण प्रणालीत शिक्षकांचे महत्व आणखीण वाढणार आहे कारण प्रणालीची देखरेख, निरीक्षण आणि योग्य अंमलबजावणी तज्ञ् म्हणून त्यांनीच करून घ्यायची आहे.

सध्याच्या काळात जरी तंत्रज्ञानावर आधारित डिजिटल व ऑनलाईन शिक्षण हा योग्य पर्याय वाटत असला तरी त्यालाही काही मयादा आहेतच. एखादी सोय ही गैरसोय होऊ नये याकडेही लक्ष देणे गरजेचे आहे. यामुळे वाचन संस्कृती लोप पावण्याची भीती वाटत आहे. ई-बुक आणि खरी पुस्तके वाचणे यात फार फरक आहे. पुस्तक वाचन अधिक प्रभावीपणे आणि सहजतेने करता येते. डिजिटल शिक्षणात शिक्षकांचे प्रोत्साहनाची वानवा आणि शिक्षक आणि वर्गमित्रांशीचा समोरासमोरील संवाद होणे अशक्य आहे तसेच यात मुख्यत्वे इंटरनेट कनेक्शन आणि विजेची आवश्यकता असते. ऑनलाईन माध्यमातून हे शिकवण्यास शिक्षकांना पुरेसे प्रशिक्षण दिले जात नाही. पालक नसताना घरी शिकणे ही एक मोठी समस्या आहे. 

तंत्रज्ञान-वर्धित शिक्षण या प्रणालीस अमूलाग्रपणे बदलेल. पण ऑनलाईन शिकण्याच्या पद्धती त्रुटींमधील सुधारणा करून योग्य त्या भूमिकेत असतील तरच अंमलबजावणी योग्य होतील.

- प्रा. डॉ. के.वाय. राजपुरे