Friday, November 20, 2026

माहितीपूर्ण आणि विचारप्रवर्तक लेखनाचे व्यासपीठ




'दीपस्तंभ' ब्लॉगवरील पोस्ट्स:

'दीपस्तंभ' ब्लॉग विविध विषयांवरील माहितीपूर्ण आणि विचारप्रवर्तक लेखनाचे व्यासपीठ आहे. विज्ञान आणि तंत्रज्ञान हे प्रमुख विषय असले तरी, सामाजिक, वैयक्तिक आणि सांस्कृतिक विषयांवरील लेख ब्लॉगला एक व्यापक दृष्टिकोन देतात. लेखनशैली शक्यतोवर माहितीपूर्ण, विश्लेषणात्मक आणि वाचकांशी संवाद साधणारी आहे, ज्यामुळे विविध प्रकारच्या वाचकांना ब्लॉग आकर्षक वाटू शकतो.
(ब्लॉग वाचण्यासाठी शीर्षकावर क्लिक करा)

शिक्षण आणि संशोधन:

विज्ञान आणि तंत्रज्ञान:

आरोग्य आणि जीवनशैली:

सामाजिक आणि प्रेरणा:

व्यक्ती विशेष:

प्रवास आणि संस्कृती:

इतर:

 
👉 तुमच्या नावासह प्रतिक्रिया नोंदवायला विसरू नका! तुमच्या अभिप्रायामुळे मला अधिक सुधारणा करण्याची प्रेरणा मिळेल आणि प्रोत्साहन लाभेल.

कर्मभूमीने दिलेली अनमोल पावती : 'गुणवंत शिक्षक'

 


सन्मानापलीकडचा माझा प्रवास
(वाचन वेळ: १५ मिनिटे)

एखाद्या शिक्षकाच्या आयुष्यात 'गुणवंत शिक्षक' हा सन्मान म्हणजे केवळ त्याच्या दीर्घकालीन सेवेची नोंद नसते, तर त्याने विद्यार्थ्यांच्या मनात पेरलेल्या जिज्ञासेची, चारित्र्यघडणीच्या प्रामाणिक प्रयत्नांची आणि ज्ञानदानातील निष्ठेची ती एक अत्यंत अर्थपूर्ण पावती असते. विशेषतः जेव्हा आपण ज्या संस्थेत घडलो आणि जिथे आपले संपूर्ण व्यावसायिक आयुष्य वेचले, त्याच संस्थेकडून; तेही कोणताही अर्ज न करता; असा सन्मान मिळतो, तेव्हा त्यामागील कारणे शोधणे अधिकच अंतर्मुख करणारे ठरते. आपल्या जडणघडणीपासून ते आजच्या अध्यापन व संशोधन प्रवासापर्यंतच्या अनेक टप्प्यांवर आपण नेमके काय केले, कोणती मूल्ये जपली आणि विद्यार्थ्यांच्या व संस्थेच्या हितासाठी कोणती पावले उचलली, याचा प्रामाणिक शोध घेणारा हा लेख म्हणजे माझ्या या सन्मानामागच्या आत्मपरीक्षणाचा एक सखोल लेखाजोखा आहे.​

१८ सप्टेंबर २०२६ रोजी, अर्थात शिवाजी विद्यापीठाच्या ६४ व्या वर्धापनदिनी, विद्यापीठ प्रशासनाने अर्थात माननीय कुलगुरू महोदयांनी मला विद्यापीठ परिसरातील 'गुणवंत शिक्षक' पुरस्कार देऊन सन्मानित केले. या पुरस्कारासाठी सर्वसाधारणपणे अर्ज मागवण्याची पद्धत आहे; पण मी या पुरस्कारासाठी अर्ज न करताही मला तो कसा मिळाला, या गोष्टीचे मला मोठे आश्चर्य वाटले. अर्थात, मला पुरस्कार मिळाल्याचे आश्चर्य वाटले नाही, तर तो अर्ज न करताही मिळाल्याचे अधिक आश्चर्य वाटले.

१९९९ साली विद्यापीठाच्या सेवेत शिक्षक​ म्हणून रुजू झाल्यानंतर, विद्यापीठ परिसरातील अनेक शिक्षकांना हा पुरस्कार दिला गेला होता. त्यावेळी माझ्या मनात नेहमी कुतूहल असायचे की, ज्या शिक्षकांना हा पुरस्कार मिळाला आहे, ती नक्कीच निष्ठावान, गुणवान आणि ज्ञानी अशी बहुआयामी व्यक्तिमत्त्वे असणार. आपण कधी गुणवंत होऊ शकू का, असे मला नेहमी वाटायचे. त्यातच भौतिकशास्त्र विभागातील माझे गुरुवर्य लोखंडे सर, भोसले सर तसेच पाटील सर यांनाही हा पुरस्कार मिळाला होता. माझ्या या गुरुवर्यांची आणि माझी कुठल्याही पातळीवर तुलना होऊ शकत नव्हती. अर्थात, त्यांची पातळी खूप वरची होती. या पार्श्वभूमीवर, मलाही हा पुरस्कार मिळाला आहे ही बातमी समजल्यावर मी अचंबितच झालो.

शिक्षकाच्या मातृसंस्थेने किंवा कर्मभूमी असलेल्या संस्थेने 'गुणवंत शिक्षक' म्हणून सन्मानित करण्यापेक्षा मोठी दुसरी कोणतीही गोष्ट नाही; त्याच्या उत्कृष्ट कार्याची ती एक प्रकारची पोचपावतीच असते.

​​अर्थात, ज्या शिक्षकांच्या शिकवण्याने विद्यार्थ्यांचा केवळ अभ्यासक्रम पूर्ण होत नाही, तर त्यांचे चारित्र्य, जिज्ञासा आणि व्यक्तिमत्व घडते, अशा शिक्षकांना आपण गुणवान किंवा आदर्श शिक्षक मानतो. मला पुरस्कार मिळाल्यानंतर मी थोडेसे आत्मपरीक्षण केले आणि विद्यापीठ प्रशासनाने या पुरस्कारासाठी 'अर्ज न करताही माझी निवड का केली असावी', या प्रश्नाची मला भावलेली उत्तरे शोधण्याचा प्रयत्न केला.

​​अगदी शाळा, महाविद्यालय तसेच विद्यापीठस्तरीय शिक्षण घेत असताना आणि पीएचडी करत असताना एक हुशार, कष्टाळू अर्थात होतकरू विद्यार्थी म्हणून मी बिरुदावली मिरवली होती. याचा अर्थ मी फार ज्ञानी होतो असा नाही; पण वर्गात नेहमी पहिला नंबर मिळवण्याचा ध्यास आणि कुवत माझ्यात होती, हे मात्र खरे. मी शिक्षक झाल्यानंतर खऱ्या अर्थाने विद्यार्थी झालो, कारण वर्गात पहिला नंबर मिळवणे जेवढे सोपे आहे, तेवढे वर्गात उत्कृष्टपणे शिकवणे अवघड आहे, हे मला समजले होते. उत्तम पद्धतीने शिकवण्याचे कौशल्य आत्मसात करायला मला वेळ लागला. सुरुवातीला विद्यार्थ्यांना समजेल ते मी शिकवायला लागलो; अर्थात अभ्यासक्रम शिकवण्यापेक्षा 'शिकायचे कसे' हे त्यांना शिकवण्यात मी यशस्वी झालो. माझ्या आवडीची अजून एक गोष्ट; ज्यामुळे मी विद्यार्थ्यांच्या अधिक जवळ गेलो; ती म्हणजे माझे क्रिकेटबद्दलचे प्रेम. वर्ग संपल्यानंतर संध्याकाळच्या सत्रात मी बहुतांश वेळ विद्यार्थ्यांसोबत मैदानावर घालवला आहे. यामुळेच बघता बघता मी विद्यार्थीप्रिय शिक्षक कधी झालो, हे मलाच कळले नाही.

​​सर्वसाधारणपणे बघितले तर विद्यार्थी एखादा अवघड विषय किंवा कठीण अभ्यासक्रम टाळणे पसंत करतात. तसे बघितले तर भौतिकशास्त्रासारख्या आव्हानात्मक विषयाची विद्यार्थ्यांना भीतीच वाटते. साहजिकच ते कमी कष्ट घ्यावे लागणारे, अर्थात सोपे विषय शिकताना निवडतात. तसेच असे अवघड विषय शिकवणारे शिक्षक कडक शिस्तीचे असतात; ओघाने हे शिक्षकही त्यांना आवडत नाहीत. या पार्श्वभूमीवर मी माझ्या अध्यापनाच्या पद्धतीत एक समतोल दृष्टिकोन स्वीकारला होता; ज्यामध्ये थोडे कडक, थोडे नरम अशी भूमिका घेऊन लवचिकता आणि सहानुभूती यांचा मेळ घातलेला होता. आणि हेच कारण असावे की त्यांना हा अवघड विषयही सोपा वाटायला लागला.

​​माझी ग्रामीण पार्श्वभूमी, प्रतिकूल परिस्थिती आणि आयुष्यामध्ये अनुभवलेले चढ-उतार यामुळे मी माणसे; विशेषतः विद्यार्थी चांगल्या पद्धतीने पारखू शकतो आणि समजून घेऊ शकतो; याबाबतची विशेष क्षमता मला प्राप्त झाली आहे. एखादा विद्यार्थी कष्टाळू आहे, तो मनापासून प्रयत्न करण्यास तयार आहे की नाही, की केवळ वरवर प्रयत्न करतो, हे मी त्वरित ओळखू शकतो. कालांतराने अशा विद्यार्थ्यांना हेरून त्यांना आणखी प्रगल्भ करत पुढे नेण्याच्या दृष्टीने मार्गदर्शन करणे, हे माझ्या व्यक्तिमत्त्वाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य बनून गेले आणि ही क्षमता माझ्यात कायमची विकसित झाली.

​​एम.एस्सी.चे विद्यार्थी तुलनेने कमी काळ माझ्या संपर्कात असतात; पण माझे संशोधक विद्यार्थी किमान तीन वर्षे तरी माझ्या सानिध्यात असतात. या सर्व विद्यार्थ्यांसोबत अत्यंत जवळून काम करण्याची माझी कार्यपद्धती आहे. त्यामध्ये त्यांना अगदी मूलभूत गोष्टींचे प्रशिक्षण देणे, मार्गदर्शन करणे, त्यांच्या चुका निदर्शनास आणून देणे, मग त्यांना योग्य दिशा दाखवणे किंवा स्वतः काही गोष्टी करून दाखवून पुढे जाण्याच्या दृष्टीने एक आराखडा तयार करणे आणि त्यानुसार त्यांच्यासोबत काम करणे, अशी माझी पद्धत आहे. कदाचित इतर शिक्षकांच्या तुलनेत हेच माझे वेगळेपण असावे, जे विद्यार्थ्यांना हवेहवेसे वाटते. त्यामुळे विद्यार्थ्यांना घाबरवून ठेवण्याऐवजी त्यांच्यात मिळूनमिसळून काम केल्याने त्यांच्या मनात एकोप्याची भावना निर्माण होते. त्यांचा आपल्यावरील विश्वास तसेच आदर वाढतो आणि त्यामुळे विद्यार्थी म्हणून जे काम करणे अपेक्षित आहे, ते ते स्वतःहून करायला तयार होतात; आणि हेच तर अपेक्षित असते.

या सर्व बाबींबरोबरच, माझ्या अध्यापन प्रवासाचा अत्यंत महत्त्वाचा आणि अविभाज्य भाग म्हणजे माझे संशोधन कार्य. एका विद्यापीठ शिक्षकाचे कार्य केवळ वर्गातील चार भिंतींपुरते मर्यादित नसते, तर नवनवीन ज्ञान निर्माण करणे आणि विज्ञानाच्या कक्षा रुंदावणे हे देखील त्याचे तितकेच महत्त्वाचे कर्तव्य असते. सुरुवातीपासूनच मला प्रयोगशील आणि समाजोपयोगी संशोधनाची विशेष आवड राहिली आहे. विद्यार्थ्यांना संशोधनाच्या प्रक्रियेत प्रत्यक्ष सहभागी करून घेणे, त्यांना नवनवीन संकल्पनांवर काम करण्यास प्रवृत्त करणे आणि आंतरराष्ट्रीय दर्जाचे शोधनिबंध प्रसिद्ध करणे, हा माझ्या दैनंदिन कार्याचा एक प्रमुख भाग राहिला आहे. अत्यंत मर्यादित साधनसामग्रीतून मार्ग काढत, उपलब्ध सुविधांमध्येच दर्जेदार संशोधन उभे करण्याचा मी नेहमीच प्रयत्न केला आहे.  माझ्या मते, संशोधन हे केवळ पदोन्नतीचे किंवा संख्यात्मक आकडेवारी वाढवण्याचे साधन नसून, ते आपल्या विद्यार्थ्यांना जागतिक पातळीवर स्पर्धा करण्यास सक्षम बनवण्याचे आणि समाजातील ज्वलंत प्रश्नांवर वैज्ञानिक उत्तरे शोधण्याचे एक प्रभावी माध्यम आहे. मटेरिअल सायन्स (साहित्य विज्ञान) क्षेत्रातील संशोधनासाठी 'स्टॅनफोर्ड युनिव्हर्सिटी'च्या जगातील पहिल्या २% शास्त्रज्ञांच्या यादीत सातत्याने स्थान मिळणे, ही देखील माझ्यासाठी एक जबाबदारीच आहे. 'गुणवंत शिक्षक' हा सन्मान त्याच प्रवासातील एक महत्त्वाचा टप्पा आहे.

​​मी माझ्या नोकरीच्या ठिकाणी माझ्या मातृसंस्थेने माझ्यावर सोपवलेली प्रत्येक जबाबदारी आणि काम अत्यंत निष्ठेने व चोखपणे पार पाडले आहे. संस्थेच्या प्रगतीसाठी आणि विद्यार्थ्यांच्या हितासाठी मी कधीही कामात दिरंगाई किंवा टाळटाळ केली नाही. गरज पडल्यास आणि प्रसंगी रात्री उशिरापर्यंत थांबून किंवा सुट्टीच्या दिवशीही आवर्जून हजर राहून मी अनेक महत्त्वाची कामे वेळेत पूर्ण केलेली आहेत. संपूर्ण सेवाकाळात शक्य तितक्या कमी रजा घेत, परीक्षांच्या नियोजनापासून ते कार्यालयीन जबाबदाऱ्यांपर्यंत आणि विविध शैक्षणिक व प्रशासकीय समित्यांवर मी नेहमीच तत्परतेने व जबाबदारीने काम केलेले आहे.

​​वेळेच्या बाबतीत मी अत्यंत कडक शिस्तीचा आणि काटेकोरपणे वेळेचे पालन करणारा माणूस आहे. सर्वांच्या आधी विभागात पोहोचणे आणि सगळ्यात शेवटी विभागातून बाहेर पडणे, ही माझी गेल्या कित्येक वर्षांपासूनची सवय आहे. मी नेहमीच तास (क्लास), प्रात्यक्षिके आणि सेमिनार वेळेवर सुरू करतो आणि ठरलेल्या वेळेतच संपवतो; त्यामुळे विद्यार्थ्यांचाही वेळ वाया जात नाही आणि त्यांचा अभ्यासक्रमही नियोजनबद्ध पद्धतीने पुढे जातो. मग ते संशोधन पेपरचे लेखन व परीक्षण असो किंवा परीक्षांच्या उत्तरपत्रिकांचे मूल्यांकन असो, मी वेळापत्रकाचे काटेकोरपणे पालन करतो आणि सर्व कामे वेळेत व अचूक पूर्ण होतील याची विशेष काळजी घेतो. माझ्या या वर्तनातून आणि शिस्तीतून विद्यार्थ्यांमध्येही वेळेचे महत्त्व रुजण्यास मदत होते आणि माझ्या मते, वेळेची ही जाणीव त्यांच्या भविष्यातील व्यावसायिक यश आणि सर्वांगीण विकासासाठी अत्यंत आवश्यक ठरते.

याशिवाय, विद्यापीठासारख्या मोठ्या आणि प्रतिष्ठित संस्थेत काम करताना पाळावी लागणारी संस्थात्मक शिस्त आणि नैतिकता ही देखील तितकीच महत्त्वाची असते. संपूर्ण सेवाकाळात मी विद्यापीठाचे सर्व नियम, संकेत आणि प्रोटोकॉल यांचे काटेकोरपणे पालन केले आहे. आपण ज्या संस्थेचा भाग आहोत, त्या संस्थेची प्रतिमा आणि प्रतिष्ठा सर्वोच्च स्थानी असली पाहिजे, यावर माझा ठाम विश्वास आहे. त्यामुळे आपल्या वैयक्तिक स्वार्थासाठी किंवा कोणत्याही कृतीमुळे किंवा वक्तव्यामुळे विद्यापीठाच्या नावाला धक्का लागेल किंवा त्याची मान खाली जाईल, असे कोणतेही कृत्य माझ्या हातून कधीही घडू नये, याची मी सदैव दक्षता घेतली आहे. त्याचप्रमाणे, कोणत्याही प्रकारच्या गटबाजीपासून किंवा अंतर्गत राजकारणापासून मी स्वतःला नेहमीच जाणीवपूर्वक दूर ठेवले आहे. 'काम बोलू द्यावे' या तत्त्वावर विश्वास ठेवत, कोणत्याही गटातटात न अडकता केवळ विद्यार्थीहित, विभागप्रगती आणि विद्यापीठाचा नावलौकिक उंचावणे, या एकाच ध्येयाने मी आजवर कार्यरत राहिलो आहे.

​​प्रत्येक व्यक्तीने चारित्र्यसंपन्न असायला हवे. ही चारित्र्यसंपन्नता कुटुंब, समाज किंवा आपल्या कामाचे ठिकाण असो; प्रत्येक ठिकाणी ती जपली आणि टिकवून ठेवली पाहिजे. स्वार्थीपणा टाळणे, वेळेचा अपव्यय न करणे आणि इतरांच्या कमकुवतपणाचा किंवा अडचणींचा गैरफायदा न घेणे, या तत्त्वांचे मी नेहमीच जाणीवपूर्वक पालन केले आहे. माझ्या आई-वडिलांनी घालून दिलेले संस्कार आणि शिकवण; ज्यामध्ये साधेपणाची जपणूक, योग्य आचरण, स्वाभिमान, प्रामाणिकपणा आणि नैतिकता यांचा समावेश आहे; मी आजही तितक्याच निष्ठेने जपलेले आहेत. याच मौल्यवान शिकवणींमुळे माझ्या चरित्राचा पाया अत्यंत भक्कम राहिला आहे. एक संवेदनशील आणि नैतिकदृष्ट्या सुयोग्य व्यक्ती म्हणून मला घडवण्यात या जीवनमूल्यांनी नेहमीच महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे.

​​मी ज्या कुटुंबातून, समाजातून आणि भागातून आलो आहे, तसेच ज्या परिस्थितीत माझी जडणघडण झाली, याची मला सदैव जाणीव असते. आजही, एका जबाबदार पदावर कार्यरत असतानाही, समाजातील आव्हाने आणि त्रुटींची मला पूर्ण जाणीव आहे आणि या समस्या सोडवण्यासाठी मी नेहमी पुढाकार घेण्याचा प्रयत्न करतो. परिणामी, माझ्या मनात जबाबदारीची तीव्र जाणीव आणि समाजाचे देणे फेडण्याची आंतरिक इच्छा आहे. माझे ज्ञान आणि अनुभव तळागाळातील लोक, गरजू व्यक्ती आणि तरुण पिढीसाठी उपयुक्त ठरतील, याकडे मी आवर्जून लक्ष देतो. विविध सामाजिक उपक्रम आणि संस्थांच्या माध्यमातून मी माझ्या गावाशी घट्ट नाते जपले आहे, तसेच मित्र आणि ग्रामस्थांशी असलेले माझे स्नेहबंधही जोपासले आहेत.

शिवाजी विद्यापीठाच्या भौतिकशास्त्र विभागात वरिष्ठ प्राध्यापक म्हणून कार्यरत असताना, अध्यापन आणि संशोधनासोबतच माझे ज्ञान व अनुभव समाजापर्यंत पोहोचावेत, या हेतूने मी 'दीपस्तंभ' हा ब्लॉग सुरू केला. नावाप्रमाणेच विद्यार्थी, शिक्षक आणि संशोधकांना दिशा देण्याचा हा एक प्रामाणिक प्रयत्न आहे. शिक्षण क्षेत्रातील सद्यस्थितीवर; मग ती वर्गातील कमी होणारी उपस्थिती असो, संशोधनाचा दर्जा असो किंवा शिक्षण पद्धतीसमोरील आव्हाने असोत; मी नेहमीच परखडपणे भाष्य केले आहे. ग्रामीण भागातून आलेल्या एका सामान्य विद्यार्थ्याने जिद्द आणि चिकाटीने घेतलेली ही भरारी, विशेषतः ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांना पुढे जाण्याची प्रेरणा देणारी ठरावी, अशी अपेक्षा आहे. 

​​माझा मुख्य भर नेहमीच येणाऱ्या पिढीला सक्षम करण्यावर राहिला आहे. नव्या पिढीतील नाविन्यपूर्ण क्षमता जोपासणे आणि त्यांना अर्थपूर्ण कृती करण्यासाठी प्रेरित करणे हे माझे कायम ध्येय राहिले आहे. ते येणाऱ्या नजीकच्या भविष्याचे आधारस्तंभ असल्याने, त्यांचे खंबीर आणि सक्षम व्यक्तिमत्त्व घडवावे हाच माझा ध्यास राहिला आहे. साताऱ्यातील अनपटवाडी-बावधन या छोट्याशा गावातून सुरू झालेला माझा प्रवास अनेक वळणांवरून पुढे आला आहे. बी.एस्सी. आणि एम.एस्सी. परीक्षेत विद्यापीठात प्रथम क्रमांक मिळवण्यापासून ते १९९९ पासून अडीच दशकांहून अधिक काळ विद्यापीठात अध्यापन, भौतिकशास्त्र विभागप्रमुख, युसीक-सीएफसी  विभागप्रमुख तसेच डीएसटी-सैफ केंद्राचा समन्वयक म्हणून मी विविध शैक्षणिक व प्रशासकीय जबाबदाऱ्या सांभाळल्या आहेत.

​एकंदरीत पाहता, 'गुणवंत शिक्षक' होण्याचा प्रवास हा कोणत्याही एका दिवसात किंवा एका विशिष्ट यशात पूर्ण होणारा नसतो; तर तो रोजच्या जगण्यातून, शिकण्यातून आणि समाजाला काहीतरी परत देण्याच्या प्रामाणिक ध्यासातून घडत असतो. विद्यार्थ्यांना केवळ परीक्षेपुरते तयार न करता त्यांना स्वतःच्या पायावर खंबीरपणे उभे राहण्याचे बळ देणे, त्यांच्यातील सुप्त गुणांना वाव देणे आणि वेळेची, मूल्यांची व नात्यांची जपणूक करणे, याच गोष्टींनी माझ्या या प्रवासाला खरा अर्थ दिला आहे. विद्यापीठाने दिलेला हा सन्मान माझ्यासाठी समाधानाचे क्षण नक्कीच घेऊन आला आहे; पण त्याचबरोबर तो अधिक नम्र राहण्याची, अधिक जबाबदारीने काम करण्याची आणि येणाऱ्या पिढ्यांना घडवण्यासाठी नव्या जोमाने पुढे जाण्याची प्रेरणाही देणारा आहे. मातृसंस्थेने आणि कर्मभूमीने दिलेली ही पोचपावती माझ्या आयुष्यातील एक अनमोल शिदोरी असून, यापुढील काळातही ज्ञान, चारित्र्य आणि सामाजिक बांधिलकी यांचा हा धागा असाच घट्ट धरून ठेवण्याचा माझा निर्धार आहे.

- प्रा डॉ केशव यशवंत राजपुरे







​


Saturday, August 8, 2026

नागिन; दिशाभूल करणारा आजार

स्नायूंची कळ की ‘नागिन’? : भीती, अज्ञान ते अचूक निदानापर्यंतचा माझा पाच दिवसांचा अनुभव


आरोग्य ही मानवी जीवनातील सर्वांत मोठी पुंजी आहे, याची जाणीव आपल्याला नेहमीच असते; पण जेव्हा शरीर अचानक एखादा वेगळाच संकेत देतं, तेव्हा मन किती अस्वस्थ होतं, याचा प्रत्यक्ष अनुभव मी गेल्या आठवड्यात घेतला. रविवार, २ ऑगस्टच्या मध्यरात्रीपासून ते शुक्रवार, ७ ऑगस्टपर्यंतचा हा पाच दिवसांचा प्रवास माझ्यासाठी शारीरिक वेदनांचा तर होताच, पण त्याहून अधिक तो वैद्यकीय साक्षरतेचा आणि संयमाचा धडा देणारा ठरला. हा अनुभव माझ्या ‘दीपस्तंभ’ ब्लॉगच्या वाचकांसाठी आणि मित्रपरिवारासाठी आवर्जून शब्दांकन करत आहे, जेणेकरून वेळेवर घेतलेल्या योग्य निर्णयाचे महत्त्व सर्वांना कळावे.

(रविवार, २ ऑगस्ट): २ ऑगस्टच्या रात्री अचानक दोन वाजता डावा बकुटा आणि खांदा तीव्रतेने दुखू लागला. मध्यरात्री दोनच्या सुमारास डावा हात, काख आणि खांदा अचानक तीव्रतेने दुखू लागणे हे ऐकताच कोणत्याही सामान्य माणसाच्या मनात पहिली शंका येते... हृदयविकार किंवा पॅरालीसीस चा झटका तर नाही ना?

माझ्या मनातही क्षणात भीतीची पाल चुकचुकली. मी लगेच स्वतःची लक्षणे तपासली... घाम आला नव्हता, श्वास घ्यायला कोणताही त्रास होत नव्हता किंवा छातीवर दबाव नव्हता. त्यामुळे हृदयविकाराची शक्यता कमी वाटल्याने मनाला थोडा धीर मिळाला; पण वेदना मात्र असह्य होत्या. मी सौभाग्यवती मेडिको डॉ प्रियाला उठवले. त्याक्षणी, अचानक झोपेतून उठल्याने आणि भितीपोटी मला त्या वेदनांचे स्वरूप ओळखता आले नाही; म्हणजे त्या स्नायूंच्या होत्या की हाडांच्या की चमका, हे मला सांगता आले नाही. तिने लक्षणे ऐकून आणि परिस्थिती बघून अंदाज बांधला, "कदाचित रोजच्या खेळण्यामुळे स्नायू दुखावला असेल."

पण माझ्या मनात शंका होती.. मी बॅडमिंटन तर उजव्या हाताने खेळतो, मग डावा हात इतका का दुखावा? तरीही वेदना कमी करण्यासाठी तिने एक वेदनाशामक गोळी; पेनकिलर दिली. सुदैवाने अर्ध्या तासात औषधाचा प्रभाव सुरू झाला, वेदना थांबल्या आणि मला शांत झोप लागली. 

(सोमवार, ३ ऑगस्ट): दुसऱ्या दिवशी सकाळी दुखणे थांबल्यामुळे मी नेहमीप्रमाणे बॅडमिंटन खेळायला गेलो. प्रियाने सुचवले की, "जर हा स्नायूंचा ताण असेल, तर आपण अँटी-इन्फ्लेमेटरी आणि पेनकिलर गोळी एकत्र घेऊया." त्यानुसार मी डोस घेतला; परंतु रात्री घेतलेल्या पहिल्या गोळीचा असर संपताच खांदा पुन्हा तीव्रतेने दुखू लागला.

दुपारी आणि संध्याकाळी दोन डोस घेऊनही वेदना कमी होईनासे झाले. सोमवारची रात्र अत्यंत वेदनादायी गेली. डाव्या बाजूला झोपताच येत नव्हते. रात्री ४ ते ५ वेळा झोपमोड झाली, तळमळ वाढली आणि वेदनांनी तीव्र रूप धारण केले.

(मंगळवार, ४ ऑगस्ट): मंगळवार, ४ ऑगस्ट रोजी मी बॅडमिंटनला जाणे टाळले. ऑफिसमध्ये गेलो, पण केबिनमध्ये अस्वस्थता वाढू लागली. शेवटी मी विद्यापीठाच्या हेल्थ सेंटरमध्ये गेलो.

माझी लक्षणे ऐकून प्रथमदर्शनी त्यांनाही वाटले की हा स्नायूंचा खिचाव (मसल स्ट्रेन) किंवा डिहायड्रेशनचा प्रकार असावा. तरीही खबरदारी म्हणून त्यांनी रक्तदाब (बीपी) आणि इसीजी काढण्यास सांगितले. इसीजी काढत असताना मनात धाकधूक चालूच होती: ‘काय निघेल आणि काय नाही?’

सुदैवाने, रक्तदाब आणि इसीजी दोन्ही पूर्णपणे नॉर्मल आले!

या रिपोर्टमुळे हृदयविकाराची भीती पूर्णपणे geli आणि हे केवळ ‘स्नायूदुखी’च आहे यावर माझा पक्का विश्वास बसला. तेथील मेडिकल ऑफिसर यांनी दिलेल्या औषधांचा कोर्स मी सुरू केला. परंतु त्या रात्रीही वेदना कमी झाल्या नाहीत. काखेच्या खालचा भाग बधीर झाला होता, तिथे विजेसारख्या चमका येत होत्या आणि काखेच्या बाजूला प्रचंड आग-आग होत होती. मी पेन-रिलीफ स्प्रे मारला, त्यामुळे काही काळ थांबल्यासारखे वाटले. काखेत वळ किंवा आयदान उमटला असल्यासारखे जाणवले. इन्फेक्शन किंवा मुका मार लागल्याखेरीज हे होत नाही हे मला माहित असून सुचले नाही.  

यादरम्यान एका मित्राने सल्ला दिला, "सर, या दुखण्याला हलक्यात घेऊ नका. माझी काही मदत हवी असेल तर सांगा. माझे नातेवाईक एक नामांकित डॉक्टर आहेत." मलाही तसेच वाटू लागले होते, कारण पेनकिलर घेऊनही स्नायूदुखी थांबत नव्हती आणि चमका येत होत्या. मी अधूनमधून ऑक्सिमीटरवर ऑक्सिजन लेव्हल आणि पल्स रेट तपासत होतो; ते नॉर्मल येत असल्याने मनाला तेवढाच दिलासा मिळत होता.

(बुधवार, ५ ऑगस्ट): बुधवारी, ५ ऑगस्टला वेदना सहन करत मी ऑफिसला गेलो, लेक्चर घेतले. दुपारी घरी विश्रांती घेण्याचा प्रयत्न केला, पण पाठीची आग आणि चमकांमुळे झोपणे किंवा बसणे कठीण झाले होते. त्यामुळे पुन्हा विभागाकडे परतलो. विभागात आल्यावर मी बर्फाचे खडे मागवून घेतले. संध्याकाळी घरी आल्यावर त्याचा तुकडा करून माझ्या कन्येस जिथे जिथे आग होत होती तिथे बर्फ लावायला सांगितला. बर्फ लावल्यामुळे आगीपासून तात्पुरता खूप दिलासा मिळाला.

त्याच वेळी कन्येच्या निदर्शनास आले की, माझ्या पाठीच्या डाव्या बाजूला छोटे-छोटे पुरळ आले आहेत.

मी प्रथम विचार केला की, कदाचित घामामुळे किंवा आधी मारलेल्या स्प्रेच्या अ‍ॅलर्जीमुळे हे आले असावेत. त्या वेळी हे पुरळ म्हणजेच या आजाराचे मुख्य लक्षण होते, हे मला समजले नाही. रात्री पुन्हा प्रचंड वेदना, झोपमोड आणि अस्वस्थता कायम राहिली.

(गुरूवार, ६ ऑगस्ट): गुरूवार, ६ ऑगस्ट रोजी दुपारी पाचवा डोस घेऊनही वेदना थांबत नव्हत्या. पुन्हा एकदा बर्फ लावण्यासाठी मी बनियन काढून थांबलो होतो.

एकूण झालेली सर्व लक्षणे, चमका, आग आणि पाठीवरील पुरळ पाहून प्रियाच्या मनात शंका आली: "हा नागिन (हर्पिस झोस्टर) प्रकार तर नाही ना?"

तिने पाठीवरील पुरळ जवळून पाहिले, तर त्या पुरळांवर पाण्याचे छोटे फोड आले होते. प्रियाला खात्री पटली की ही 'नागिन'च आहे. तोच आमच्यासाठी सर्वांत महत्त्वाचा आणि निर्णायक क्षण ठरला ! आदल्या दिवशी कन्येने केलेले पुरळांचे निरीक्षण प्रियाला सांगितले असते तर एक दिवस अगोदर निदान झाले असते.

मी लगेच त्या पुरळांचा फोटो काढून हेल्थ सेंटर मधील मेडिकल ऑफिसर यांना पाठवला. त्यांनीही फोटो पाहून ‘नागिन’ असल्याच्या संशयाला पुष्टी दिली. माझ्या छातीच्या डाव्या बाजूला आणि पाठीवर दोन ठिकाणी पुरळांचे पुंजके आले होते. मी सर्व लक्षणे आणि फोटो जेमिनी वर अपलोड केले. तिथेही खात्री झाली आणि एक अत्यंत महत्त्वाचा सल्ला मिळाला:

वैद्यकीय शास्त्रात 'नागिणी'ला (हरफीज झोस्टर) अनेकदा 'मास्टर मिमिक' म्हणजेच दिशाभूल करणारा आजार म्हटले जाते. कारण मणक्याच्या नसेत सुप्त असलेला हा विषाणू जेव्हा सक्रिय होतो, तेव्हा तो त्या विशिष्ट नसेच्या संपूर्ण मार्गावर तीव्र दाह निर्माण करतो. पुरळ त्वचेवर येण्याआधीच नसेच्या आत ही आग आणि वेदना सुरू झालेली असते. त्यामुळेच पाठीपासून, काखेतून ते छातीपर्यंत होणाऱ्या या वेदनांना सुरुवातीला हृदयविकार, स्नायूंचा खिचाव किंवा मज्जातंतूचा आजार समजण्याची चूक होते.

"नागिनच्या उपचारात पहिले ७२ तास (७२ तासांची गोल्डन विंडो) अत्यंत महत्त्वाचे असतात. जितक्या लवकर अँटीव्हायरल उपचार सुरू होतील, तितका हा आजार नियंत्रणात येतो."

पहिले लक्षण दिसल्यापासून ७२ तासांहून अधिक काळ लोटला होता, त्यामुळे मनात भीती वाटू लागली. या रोगाची दाहकता मी ऐकून होतो; तो फोफावण्याआधीच रोखणे गरजेचे होते. मी माझ्या दोन विद्यार्थ्यांसह तातडीने राजारामपुरीतील त्वचारोग तज्ज्ञ डॉ. नलावडे यांची वेळ घेतली आणि हास्पिटल गाठले.  बाहेर तर जोरदार पाऊस पडत होता. त्यात आमचा नंबर २३ वा. पण मधील बरेचजण फक्त नंबर लावून गेले होते. त्यामुळे सुदैवाने १५ च मिनिटांत आमचा ५ वा नंबर आला आणि एकदाचे आम्ही डॉक्टरांना भेटलो.

डॉक्टरांनी पाहाताच विचारले, "कालच का नाही आलात? "मी नम्रपणे सांगितले, "सर, कालपर्यंत ही पुरळ इतकी स्पष्ट नव्हती आणि हा नागिनचा प्रकार असेल याची कल्पनाच आली नाही. आज लक्षात येताच लगेच आलो आहे."

त्यांनी योग्य अँटीव्हायरल उपचार त्वरित सुरू करण्यासाठी आवश्यक औषधे लिहून दिली.

माझ्या पाठीवर आलेल्या पुरळांचे एक वेगळेच वैशिष्ट्य माझ्या निदर्शनास आले. हे पुरळ डाव्या बाजूला विखुरलेले नसून, एका विशिष्ट रेषेत छोट्या-छोट्या पुंजक्यांच्या रूपात आले होते आणि पुढे सरकत असल्याचा भास होत होता. 

यामागचे वैद्यकीय कारणही तितकेच रंजक आहे. आपल्या पाठीच्या मणक्यातून निघणारी प्रत्येक नस (नर्व्ह) शरीराच्या एका विशिष्ट पट्ट्याला (डर्माटोम) जोडलेली असते. मणक्याच्या मुळाशी सुप्त बसलेला विषाणू जेव्हा जागा होतो, तेव्हा तो नसेच्या संपूर्ण लांबीवरून हळूहळू पुढे प्रवास करतो. नसेची जी जी टोके त्वचेजवळ येतात, तिथे हे विषाणू आल्यावर पाण्याचे हे बारीक फोड पुंजक्याने उठतात.

एकाच नसेच्या रेषेवर सापासारखे नागमोडी पुढे सरकणाऱ्या या पुरळांमुळेच या आजाराला पारंपरिक भाषेत 'नागीण' हे नाव पडले आहे. विशेष म्हणजे, ही नस शरीराच्या मध्यरेषेवर संपत असल्याने हे पुरळ शरीराची अर्धी बाजू ओलांडून दुसरीकडे कधीच जात नाहीत. म्हणूनच माझा हा संपूर्ण त्रास फक्त डाव्या बाजूपुरताच मर्यादित राहिला ! काखेत आलेला वळ व्हायरल इन्फेक्शन चा संकेत होता. 

एक गोष्ट मात्र नक्की घडली. निदान (डायग्नोसिस) स्पष्ट झाल्यामुळे मनातील अनिश्चिततेची भीती पूर्णपणे निघून गेली. दुखण्याचे कारण काय आहे हे कळल्यामुळे एक मानसिक बळ मिळाले. शिवाय, पूर्वी प्रियालाही असाच त्रास झाला असताना याच डॉक्टरांच्या उपचारांनी ती पूर्ण बरी झाली होती, त्यामुळे उपचारांवर पूर्ण विश्वास बसला.

गुरुवारी रात्री औषधे सुरू करूनही जळजळ चालूच होती. पण एक नवीन निरीक्षण जाणवले- जिथे पुरळ आले होते, नेमकी तिथेच आता जळजळ केंद्रित झाली होती आणि काखेतील बधीरपणा कमी झाला होता.

दरम्यान, एका मित्राकडून माहिती मिळाली की, 'उमा टॉकीज'जवळ वडिलोपार्जीतपणे एक कुटुंब यावर लेप देतात. मी तो पारंपरिक लेप आणून संध्याकाळी लावला. मला थंडावा जाणवला आणि आराम मिळाला. डॉक्टरांची अँटीव्हायरल औषधे आणि हा लेप; दोघांनी मिळून काम करायला सुरुवात केली.

हळूहळू वेदनांचा जोर ओसरू लागला. शुक्रवारी संध्याकाळी ७ वाजेपर्यंत हातातील वेदना बऱ्यापैकी कमी झाल्या, चमका जवळजवळ नाहीश्या झाल्या. लेप दोनदा लावून झाल्यानंतर जळजळ आणि दाह सुमारे ७५ टक्के कमी झाला.

नागीण म्हटलं की प्रचंड जळजळ आणि आग अपेक्षित असते, पण माझ्या बाबतीत सुदैवाने आग झाली नाही. याचे मुख्य कारण म्हणजे पुरळ दिसताच पहिल्या ७२ तासांत वेळेवर सुरू झालेले अँटीव्हायरल औषधोपचार! डॉक्टरांनी दिलेल्या गोळ्यामुळे विषाणूचा त्वचेवरील प्रसार लगेच थांबला. परंतु, हातात मारणाऱ्या विजेच्या चमका आणि बधीरपणा हा नसेचा दाह कमी होतानाचा आणि नस पूर्ववत होतानाचा एक नैसर्गिक भाग असतो. विषाणूमुळे संवेदनशील झालेली नस जेव्हा शांत होऊ लागते, तेव्हा मेंदूकडे असे अनियंत्रित विजेसारखे सिग्नल पाठवते.

त्यामुळेच शुक्रवारी रात्री मला चार दिवसांनंतर शांत आणि गाढ झोप लागली!

माझ्यासारख्या नियमित खेळणाऱ्या, सक्रिय आणि फिट राहणाऱ्या माणसाला हा आजार अचानक कशामुळे झाला असावा, असा प्रश्न माझ्या मनातही आला. आपण डॉक्टर नसल्याने आपल्याला याचे योग्य कारण माहित नसलं तरी ढोबळपणे याचं उत्तर शोधताना असं वाटलं की, गेल्या काही दिवसांत झालेला बॅडमिंटनचा अति सराव, लांबच्या ड्रायविंग प्रवासाची धावपळ, अपुरी विश्रांती आणि शरीरातील जीवनसत्त्वांची (व्हिटॅमिन्स) संभाव्य कमतरता या सर्व कारणांचा एकत्रित ताण शरीरावर आला असावा. यामुळे माझी रोगप्रतिकारशक्ती (इम्युनिटी) क्षणिक का होईना खाली आली असावी. पाठीच्या मणक्यातील मज्जातंतूंच्या मुळाशी कित्येक वर्षांपासून सुप्त अवस्थेत शांत बसलेल्या 'व्हॅरिसेला-झोस्टर' या विषाणूने नेमक्या याच संधीचा फायदा घेतला असावा. प्रतिकारशक्ती ढळल्याचे लक्षात येताच तो अचानक सक्रिय झाला असावा आणि त्याने नसेवर हल्ला चढवला असावा... आणि मी या नागिणीच्या आजाराच्या विळख्यात आलो ! 

मला नागीण झाल्याचे समजताच मला भेटणाऱ्या किंवा विचारपूस करणाऱ्या ९०% लोकांनी एकच वाक्य सांगितले— 'सर, शरीरात खूप उष्णता वाढली असेल, म्हणून नागीण उठलीय!'

पण वैद्यकीयदृष्ट्या हा एक अत्यंत मोठा गैरसमज आहे. नागिणीचा आणि शरीरातील 'उष्णतेचा' किंवा खाण्यापिण्यातील उष्ण पदार्थांचा दूरवरही काहीही संबंध नाही. हा पूर्णपणे विषाणूचा (व्हायरल इन्फेक्शन) खेळ आहे. लहानपणी झालेल्या कांजण्यांचा विषाणू मणक्यातील नसेच्या मुळाशी सुप्त बसलेला असतो आणि प्रतिकारशक्ती कमी होताच तो नसेवर हल्ला करतो.

नागिणीमध्ये होणारी 'आग' ही नसेची वेदना (नर्व्ह पेन) असते, शरीरातील 'उष्णता' नव्हे! याला उष्णता समजून अयोग्य घरगुती उपाय करण्यात वेळ घालवण्याऐवजी, पुरळ दिसताच ७२ तासांच्या आत अँटीव्हायरल उपचार सुरू करणे हाच यावर एकमेव शास्त्रीय उपाय आहे.

औषधांचा आणि लेपाचा कोर्स पुरळ, चमक आणि वेदना पूर्ण जाईपर्यंत चालू ठेवावा लागणार आहे. अद्याप अधूनमधून पाठीच्या किंवा छातीच्या बाजूला हलक्या चमका येतात, पण आता त्या कशाच्या आहेत हे पूर्णपणे ठाऊक असल्यामुळे मनात कोणतीही भीती किंवा दडपण उरलेले नाही.

या प्रवासात मला शरीराच्या रचनेचा एक वेगळाच धडा मिळाला. डावा हात मोकळा खाली लटकवला की गुरुत्वाकर्षणामुळे सुजलेल्या नसेवर ताण येऊन वेदना वाढायच्या, त्यामुळे तो हात उशीवर किंवा खुर्चीवर टेकवून ठेवावा लागला. तसेच डाव्या कुशीवर झोपल्यास नसेवर थेट दाब पडायचा, त्यामुळे उजव्या कुशीवर झोपून डाव्या हाताखाली उशीचा आधार घेणे अत्यंत सोयीचे ठरले. मुबलक पाणी आणि वेळेवर विश्रांती यांमुळे शरीर लवकर सावरले.

स्नायूचा ताण (मसल स्ट्रेन) ते 'नागिन' (हर्पिस झोस्टर) हे अचूक निदान होण्यासाठी पाच दिवस गेले. पण या पाच दिवसांत स्वतःला सांभाळत, वेदना सहन करत योग्य निदानापर्यंत पोहोचणे आणि उपचारांवर विश्वास ठेवणे हा एक मोठा अनुभव होता.

या अनुभवातून मी काय शिकलो? (वाचकांसाठी महत्त्वाचे धडे) 

[१] अस्पष्ट वेदनांकडे दुर्लक्ष करू नका. 

[२] शरीराच्या एकाच बाजूला (डाव्या किंवा उजव्या) तीव्र वेदना, त्वचेवर बधीरपणा किंवा आगीसारखी जळजळ होत असेल, तर ती केवळ स्नायूदुखी नसून मज्जासंस्थेशी किंवा इत्तर आजारासंबंधित असू शकते. 

[३] नागिन (हर्पिस झोस्टर) मध्ये अनेकदा पुरळ किंवा पाण्याचे फोड येण्याआधी २ ते ४ दिवस तीव्र वेदना आणि चमका येतात. लक्षणे दिसताच किंवा शंका येताच ७२ तासांच्या आत त्वचारोग तज्ज्ञांचा सल्ला घेऊन अँटीव्हायरल औषधे सुरू करणे अत्यंत गरजेचे असते. 

[४] आजाराचे योग्य निदान होईपर्यंत अस्वस्थता असणे स्वाभाविक आहे, पण एकदा निदान झाल्यावर वैद्यकीय उपचारांवर आणि स्वतःच्या रोगप्रतिकारशक्तीवर विश्वास ठेवणे आवश्यक आहे.

[५] आपल्याला वाटतं की शरीरात एकच 'व्हायरस' आहे आणि एका गोळीने तो मरेल; पण प्रत्यक्षात शरीरात लक्षावधी विषाणू वेगाने स्वतःची संख्या वाढवत असतात. अँटीव्हायरल औषधे विषाणूंना मारण्याऐवजी त्यांच्या पुनरुत्पादनाची फॅक्टरीच बंद करतात. ही औषधे रक्तात २४ तास सक्रिय ठेवण्यासाठी दर ८ तासांनी (दिवसातून ३ वेळा) गोळी घेणे अत्यंत गरजेचे असते, जेणेकरून शरीराची प्रतिकारशक्ती त्या विषाणूंना पूर्णपणे निष्प्रभ करू शकेल.

[६] वयाच्या ५५ व्या वर्षी, नेहमीप्रमाणे खेळणारा आणि सक्रिय असणारा माणूस अचानक अशा वेदनांनी घेरला जातो, तेव्हा सकारात्मक राहणे हीच सर्वात मोठी ताकद असते. योग्य वेळी डॉक्टरांचा सल्ला घेणे, भीती न बाळगता इसीजीसारख्या तपासण्या करून शंकांचे निरसन करणे आणि औषधांचा कोर्स शिस्तबद्धपणे पूर्ण करणे यामुळे मी या नागिणीच्या त्रासातून सुखरूप बाहेर पडण्याच्या मार्गावर आहे.

शरीराने दिलेला प्रत्येक संकेत महत्त्वाचा असतो, फक्त तो वेळेवर ओळखता आला पाहिजे !

माझ्या या अनुभवाचा कोणातरी वाचकाला वेळेवर योग्य निर्णय घेण्यासाठी फायदा व्हावा, याच हेतूने हा लेखप्रपंच !

आपला,

प्रा. (डॉ.) केशव राजपुरे

(माझे विचार आणि अनुभव : 'दीपस्तंभ' ब्लॉग)

Tuesday, June 2, 2026

इवलेंसें रोप लाविलें द्वारीं त्याचा वेलु गेला गगनावरी


 
संघर्ष, जिद्द, संशोधन आणि यशाची प्रेरणादायी गाथा :  डॉ. रामचंद्र सपकाळ यांचा प्राचार्य पदापर्यंतचा तेजोमय जीवनप्रवास

संतश्रेष्ठ तुकाराम महाराजांच्या या ओळी एखाद्या कर्तृत्ववान व्यक्तिमत्त्वाचे जीवनचित्र शब्दांत रंगवतात. एका छोट्याशा रोपट्याने काळाच्या ओघात विशाल वटवृक्षाचे रूप धारण करावे, तसेच एका सामान्य ग्रामीण कुटुंबातील मुलाने शिक्षण, संशोधन, अध्यापन, प्रशासन आणि समाजसेवा या सर्व क्षेत्रांत आपल्या कर्तृत्वाची अमिट छाप उमटवावी, अशी ही प्रेरणादायी कहाणी आहे. ही कहाणी आहे प्राचार्य डॉ. रामचंद्र सपकाळ यांच्या अथक परिश्रमांची, अदम्य जिद्दीची आणि अखंड ज्ञानसाधनेची.

आज बाळासाहेब देसाई महाविद्यालय, पाटण या प्रतिष्ठित शिक्षणसंस्थेच्या प्राचार्यपदी त्यांची झालेली नियुक्ती ही केवळ एका व्यक्तीच्या यशाची नोंद नाही, तर ती संघर्ष, संयम, चिकाटी, ध्येयवाद आणि प्रामाणिक प्रयत्नांच्या विजयाची सुवर्णगाथा आहे. त्यांच्या जीवनप्रवासाकडे पाहताना असे वाटते की, नियतीने त्यांची प्रत्येक पायरी कठोर परीक्षांनी सजवली होती, पण त्या प्रत्येक परीक्षेत त्यांनी यशाचा नवा अध्याय लिहिला.

सांगली जिल्ह्यातील कवठेमहांकाळ तालुक्यातील जाखापूर हे छोटेसे गाव. दुष्काळी भाग, मर्यादित साधने आणि संघर्षमय जीवन. याच मातीत डॉ. रामचंद्र सपकाळ यांचा जन्म झाला. त्यांचे वडील भारतीय सैन्यात सेवा बजावलेले माजी सैनिक, तर आई एक कष्टाळू गृहिणी. घरची आर्थिक परिस्थिती अत्यंत साधी. शेती हेच उत्पन्नाचे मुख्य साधन. निसर्गाच्या लहरीपणावर अवलंबून असलेले जीवन. अशा परिस्थितीत अनेकांची स्वप्ने परिस्थितीच्या ओझ्याखाली दबून जातात, पण सपकाळ कुटुंबातील संस्कार वेगळे होते. आई-वडिलांनी मुलाला संपत्तीपेक्षा शिक्षणाचे महत्त्व दिले. ज्ञान हीच खरी शक्ती आहे, हा विचार त्यांच्या मनात बालपणापासून रुजवला.

लहानपणीच रामचंद्र सपकाळ यांच्यातील जिज्ञासू वृत्ती, अभ्यासू स्वभाव आणि काहीतरी वेगळे करण्याची धडपड दिसून येत होती. ग्रामीण जीवनातील अडचणी, संसाधनांची कमतरता आणि अनेक मर्यादा त्यांनी जवळून अनुभवल्या, परंतु त्या अडचणींना त्यांनी कधीच आपल्या स्वप्नांच्या वाटेत अडथळा बनू दिले नाही. उलट प्रत्येक संकटाने त्यांची जिद्द अधिक बळकट केली.

जाखापूर येथील जिल्हा परिषद शाळेतून प्राथमिक शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी शिक्षणासाठी अनेक ठिकाणांचा प्रवास केला. कळणे (सावंतवाडी), कुची आणि सांगली या ठिकाणी त्यांनी शिक्षण घेतले. प्रत्येक टप्प्यावर त्यांनी आपल्या बुद्धिमत्तेची आणि अभ्यासू वृत्तीची छाप पाडली. ज्ञानाच्या शोधाची त्यांची भूक इतकी प्रखर होती की, मिळालेल्या ज्ञानावर समाधानी राहणे त्यांना कधीच मान्य नव्हते. सतत नवे शिकणे, नवे जाणून घेणे आणि स्वतःला अधिक सक्षम बनवणे ही त्यांची जीवनशैली बनली.

भौतिकशास्त्र हा त्यांचा अत्यंत आवडीचा विषय. विश्वातील रहस्ये, पदार्थांचे गुणधर्म, ऊर्जा आणि निसर्गातील नियम यांचे गूढ त्यांना आकर्षित करत होते. याच आकर्षणातून त्यांनी बी.एस्सी., एम.एस्सी., एम.फिल. आणि पुढे पीएच.डी.पर्यंतचा शैक्षणिक प्रवास शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूर येथून पूर्ण केला.

शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूर येथे एम.एस्सी.चे शिक्षण घेत असताना त्यांच्यातील संशोधक अधिक प्रगल्भ होत गेला. प्रयोगशाळा म्हणजे त्यांच्यासाठी केवळ अभ्यासाची जागा नव्हती, तर ती त्यांच्या स्वप्नांची कार्यशाळा होती. एखादा प्रयोग अपयशी झाला तर अनेक विद्यार्थी निराश होतात, पण डॉ. रामचंद्र सपकाळ यांच्यासाठी अपयश म्हणजे यशाकडे जाणारी नवी दिशा असे. प्रयोगशाळेतील उपकरणे बंद पडली तरी ती स्वतः दुरुस्त करण्याचा प्रयत्न करणारा, रात्रभर जागून संशोधन करणारा आणि अपेक्षित परिणाम मिळेपर्यंत न थकणारा हा विद्यार्थी इतरांपेक्षा वेगळाच होता.

सॉलिड स्टेट फिजिक्सच्या प्रयोगशाळेत अनेकदा रात्री उशिरापर्यंत त्यांचे संशोधन सुरू असायचे.  कधी उपकरणांचे बिघाड, कधी प्रयोगातील अनपेक्षित अडचणी  पण या सर्वांवर मात करून ते पुन्हा नव्या उत्साहाने कामाला लागत असत. त्यांच्या या जिद्दीमुळे  प्राध्यापक आणि संशोधकांमध्ये त्यांच्याबद्दल विशेष आदर निर्माण झाला.

एम.एस्सी. पूर्ण झाल्यानंतर त्यांनी संशोधनाचा मार्ग स्वीकारला. तो काळ आर्थिकदृष्ट्या आणि मानसिकदृष्ट्या अत्यंत आव्हानात्मक होता. संशोधनासाठी आवश्यक साधने, खर्च, अनिश्चित भविष्य आणि करिअरची चिंता  या सर्वांचा सामना त्यांना करावा लागला. अनेकदा प्रयोग शाळेतच मुक्काम, पार्सलच्या डब्यावर भागवलेले जेवण, अपुरी आर्थिक साधने आणि सततची धडपड हे त्यांच्या आयुष्याचा भाग बनले होते. पण त्यांच्या चेहऱ्यावर कधीच निराशेची छाया दिसली नाही. त्यांच्यातील विनोदबुद्धी, सकारात्मक दृष्टिकोन आणि अढळ आत्मविश्वास यामुळे ते प्रत्येक संकटावर हसत मात करत राहिले.

संशोधन हे त्यांच्यासाठी केवळ पदवी मिळवण्याचे साधन नव्हते, तर ती ज्ञाननिर्मितीची पवित्र साधना होती. समाजासाठी उपयुक्त ठरेल असे संशोधन करणे, विज्ञानाच्या प्रगतीत आपला वाटा उचलणे आणि विद्यार्थ्यांना संशोधनाची प्रेरणा देणे हा त्यांचा ध्यास होता.

डॉ. रामचंद्र सपकाळ यांची खरी ओळख एका उत्कृष्ट शिक्षकाची आहे. भौतिकशास्त्रा सारखा गुंतागुंतीचा विषय ते इतक्या सहज, सोप्या आणि रंजक पद्धतीने शिकवतात की विद्यार्थ्यांना विषयाची भीती वाटत नाही. त्यांचा वर्ग म्हणजे केवळ अध्यापनाचा तास नसतो, तर तो विचार करण्याची, प्रश्न विचारण्याची आणि विज्ञान समजून घेण्याची प्रयोगशाळाच असते. विद्यार्थ्यांमध्ये वैज्ञानिक दृष्टिकोन निर्माण करणे, त्यांना संशोधनासाठी प्रेरित करणे, आत्मविश्वास वाढवणे आणि जीवनमूल्यांची जाणीव करून देणे हे त्यांच्या अध्यापनाचे वैशिष्ट्य आहे. अनेक विद्यार्थी आज विविध क्षेत्रांत यशस्वी झाले आहेत. त्यांच्यापैकी अनेक जण अभिमानाने सांगतात की, भौतिकशास्त्राची खरी गोडी आम्हाला सपकाळ सरांमुळे लागली.

एम.फिल. पूर्ण झाल्यानंतर त्यांनी बाळासाहेब देसाई महाविद्यालय, पाटण येथे हंगामी प्राध्यापक म्हणून कार्य सुरू केले. त्या परिसराशी आणि संस्थेशी त्यांचे भावनिक नाते निर्माण झाले. त्यांची पत्नीही त्याच कॉलेजमध्ये प्राध्यापक म्हणून कार्यरत असल्यामुळे पाटणमध्ये स्थिरावण्याची त्यांची इच्छा होती. मात्र काही कारणांमुळे त्यांना कायमस्वरूपी संधी मिळाली नाही. हा प्रसंग त्यांच्या आयुष्यातील अत्यंत वेदनादायी टप्पा होता. अनेकांच्या स्वप्नांचा अंत अशा प्रसंगी होतो, पण त्यांनी परिस्थितीसमोर कधीच हार मानली नाही. हेही दिवस जातील या विश्वासाने त्यांनी आपला प्रवास सुरू ठेवला. नंतर त्यांना बारामती येथील तुळजाराम चतुरचंद महाविद्यालयात संधी मिळाली आणि तिथून त्यांच्या आयुष्याला नवे वळण मिळाले.

तुळजाराम चतुरचंद महाविद्यालयात त्यांनी अध्यापनासोबतच प्रशासकीय क्षेत्रातही उल्लेखनीय कामगिरी केली. त्यामध्ये प्रामुख्याने IQAC समन्वयक, RUSA समन्वयक, NAAC समन्वयक, उपप्राचार्य अशा विविध जबाबदाऱ्या त्यांनी यशस्वीपणे सांभाळल्या. शिस्त, नियोजन, पारदर्शकता, वेळेचे व्यवस्थापन, नवोपक्रम आणि सर्वसमावेशक नेतृत्व ही त्यांच्या कार्यपद्धतीची वैशिष्ट्ये ठरली. महाविद्यालयाच्या गुणवत्ता वृद्धीसाठी त्यांनी अनेक अभिनव उपक्रम राबवले. विद्यार्थी केंद्रित शिक्षण, संशोधन वृद्धी, डिजिटल प्रणालींचा वापर आणि शैक्षणिक उत्कृष्टता यासाठी त्यांनी विशेष प्रयत्न केले.

नोकरी, कुटुंब आणि प्रशासकीय जबाबदाऱ्या सांभाळताना संशोधन करणे हे सोपे नव्हते. पण त्यांनी संशोधनाचा ध्यास सोडला नाही. अनेक अडथळ्यांवर मात करत त्यांनी पीएच.डी. पूर्ण केली आणि "डॉ. रामचंद्र सपकाळ" ही ओळख अभिमानाने प्राप्त केली.

डेंसिटी फंक्शनल थिअरी (DFT) सारख्या अत्याधुनिक संशोधन क्षेत्रात त्यांनी उल्लेखनीय योगदान दिले. राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय परिषदांमध्ये त्यांनी अनेक संशोधन निबंध सादर केले. त्यांचे वीसपेक्षा अधिक संशोधन लेख प्रतिष्ठित आंतरराष्ट्रीय जर्नल्समध्ये प्रकाशित झाले आहेत. त्यांची चार पेटंट, पाच पुस्तके प्रकाशीत झाली आहेत तसेच त्यांनी ३ संशोधन प्रकल्प पूर्ण केले आहेत.  

ज्ञानदाना बरोबरच समाजसेवा हा त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा अविभाज्य भाग आहे. गरजू विद्यार्थ्यांना आर्थिक मदत, अनाथ विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणासाठी सहकार्य, युवकांना करिअर मार्गदर्शन, अपंग आणि वंचित कुटुंबांना मदतीचा हात अशा अनेक क्षेत्रांत त्यांनी निःस्वार्थपणे कार्य केले आहे. विशेष म्हणजे त्यांनी केलेल्या समाजकार्याचा कधीही गाजावाजा केला नाही. मदत करताना प्रसिद्धीपेक्षा माणुसकीला अधिक महत्त्व दिले.

निसर्गाविषयी त्यांना विशेष प्रेम आहे. वृक्षारोपण, जलसंवर्धन आणि पर्यावरण जनजागृतीसाठी त्यांनी सातत्याने कार्य केले आहे. घाटमाथ्यावरील परिसरात त्यांनी केलेल्या वृक्षारोपण मोहिमा आज हिरव्यागार वनराईच्या रूपाने फुलताना दिसतात. त्यांच्या मते, पर्यावरण संवर्धन ही केवळ जबाबदारी नसून भावी पिढ्यांप्रती असलेली नैतिक बांधिलकी आहे.

त्यांच्या उत्कृष्ट कार्याची दखल विविध स्तरांवर घेण्यात आली आहे. "बेस्ट इनोव्हेटिव्ह टीचर अवॉर्ड" सह अनेक पुरस्कारांनी त्यांना गौरविण्यात आले आहे. मात्र त्यांच्या मते सर्वात मोठा पुरस्कार म्हणजे विद्यार्थ्यांचे यश, पालकांचा विश्वास आणि समाजाचे प्रेम.

आज ज्या बाळासाहेब देसाई महाविद्यालयात त्यांनी हंगामी प्राध्यापक म्हणून आपल्या कारकिर्दीची सुरुवात केली होती, त्याच संस्थेत प्राचार्य म्हणून त्यांची नियुक्ती झाली आहे. ही घटना म्हणजे नियतीने लिहिलेली एक अद्भुत प्रेरणा गाथा आहे. एकेकाळी जिथे कायमस्वरूपी संधी मिळाली नव्हती, त्याच ठिकाणी आज सर्वोच्च शैक्षणिक नेतृत्वाची धुरा त्यांच्या खांद्यावर आली आहे. हा क्षण केवळ त्यांच्या वैयक्तिक यशाचा नाही, तर संघर्ष, संयम, श्रद्धा आणि परिश्रम यांच्या विजयाचा आहे.

डॉ. रामचंद्र सपकाळ यांचा जीवनप्रवास हा ग्रामीण मातीतून उगवलेल्या एका तेजस्वी व्यक्तिमत्त्वाचा प्रेरणादायी इतिहास आहे. त्यांनी सिद्ध करून दाखवले आहे की परिस्थिती कितीही प्रतिकूल असली, संसाधने कितीही मर्यादित असली आणि अडथळे कितीही मोठे असले तरी जिद्द, कष्ट, प्रामाणिकपणा, ध्येयवाद आणि सकारात्मक दृष्टिकोन यांच्या बळावर कोणतीही उंची गाठता येते. आज ते हजारो विद्यार्थ्यांचे प्रेरणास्थान, संशोधकांसाठी आदर्श आणि शिक्षण क्षेत्रातील एक सक्षम, दूरदर्शी नेतृत्व म्हणून ओळखले जातात.

मा. डॉ. रामचंद्र सपकाळ सर यांना प्राचार्य पदी नियुक्तीबद्दल मनःपूर्वक हार्दिक अभिनंदन त्यांच्या नेतृत्वाखाली बाळासाहेब देसाई कॉलेज पाटण हे शिक्षण, संशोधन, गुणवत्ता, नवोपक्रम, संस्कार आणि सामाजिक बांधिलकी यांचे आदर्श केंद्र बनो, हीच सदिच्छा. ज्ञानाचा दीप अखंड तेवत राहो, संशोधनाची वाट अधिकाधिक प्रकाशमान होत राहो, विद्यार्थ्यांच्या यशाने जीवन समृद्ध होत राहो आणि समाजसेवेचा वसा पिढ्यान्‌पिढ्या प्रेरणा देत राहो.



💐🌹 पुनश्यः प्राचार्य डॉ. रामचंद्र सपकाळ सर यांचे मनपूर्वक हार्दिक अभिनंदन व भावी वाटचालीसाठी अनंत शुभेच्छा! 🌹💐🙏




- डॉ विजय मोहिते (तुळजाराम चतुरचंद महाविद्यालय, बारामती) 

- प्रा डॉ केशव राजपुरे (शिवाजी विद्यापीठ कोल्हापूर) 

Friday, April 24, 2026

स्व-नियंत्रण हीच खरी शक्ती



प्रामाणिकपणा, संयम आणि स्व-नियंत्रण: सुखी जीवनाचे सूत्र


आपण आपले काम निष्ठेने केले पाहिजे हे जितके सत्य आहे, तितकेच 'इतरांनी काय करावे' यात ढवळाढवळ न करणेही महत्त्वाचे आहे. वास्तविक, कर्तव्यतत्पर व्यक्तीच्या आयुष्यात शिस्त, वक्तशीरपणा आणि नीटनेटकेपणा या गोष्टींना अनन्यसाधारण महत्त्व असते. या गुणांमुळे वैयक्तिक आणि व्यावसायिक आयुष्यात अडचणी कमी होतात, नियोजनात अचूकता येते आणि पर्यायाने यश मिळण्याची शक्यता वाढते. जेव्हा कामात स्पष्टता असते, तेव्हा अनावश्यक चिंता दूर होऊन मानसिक समाधान वृद्धिंगत होते.

आपण जेव्हा मनापासून काम करतो, तेव्हा समाज आपले निरीक्षण करत असतो. तुमच्यातील ही निष्ठा पाहून इतरांना आपोआप प्रेरणा मिळते. याच गुणांमुळे तुम्हाला गर्दीत एक वेगळी ओळख आणि आदर प्राप्त होतो. आपण स्वतः शिस्तप्रिय असलो की, आपले विद्यार्थी किंवा कुटुंबातील सदस्यांनीही आपल्यासारखेच असावे, अशी अपेक्षा वाटणे नैसर्गिक आहे; मात्र येथे वास्तवाचे भान ठेवणे गरजेचे आहे. प्रत्येक व्यक्तीचा प्रवास, पार्श्वभूमी आणि शिकण्याची गती वेगळी असते.

प्रत्येकाला स्वतःच्या चुकांतून शिकण्याचे स्वातंत्र्य असते. जर कोणी शिस्त पाळत नसेल, तर ते अनुभवातूनच ती शिकतील. अशा वेळी आपण 'जजमेंटल' होऊ नये. आपण किती आदर्श आहोत हे इतरांना सतत ऐकवणे हा एक प्रकारचा अहंकारच ठरतो. मार्गदर्शन करणे किंवा प्रेरणात्मक उदाहरणे देणे ठीक आहे, पण सतत सुनावणे नातेसंबंधांसाठी घातक ठरू शकते.

बऱ्याचदा आपण इतरांच्या विस्कळीतपणामुळे व्यथित होतो. "त्यांनी शिस्त पाळली असती तर त्यांच्या अडचणी कमी झाल्या असत्या," अशी आपली धारणा असते. परंतु, कोणाच्या चुका काढण्यात वेळ घालवल्याने त्या सुधारतीलच याची खात्री नसते; उलट आपली ऊर्जा आणि मनःशांती मात्र नक्कीच धोक्यात येते. म्हणून 'दुसऱ्यांकडून अपेक्षा करणे सोडून देणे' हेच मानसिक सुखाचे मूळ आहे.

जसे प्रत्येक बीजाला अंकुर फुटायला वेगवेगळा वेळ लागतो, तसेच माणसांचे असते. संयम राखणे म्हणजे समोरच्या व्यक्तीच्या 'वैयक्तिक वाढीच्या प्रक्रियेचा' सन्मान करणे होय. केवळ शब्दांनी दिलेला सल्ला विरून जातो, पण कृतीतून घालून दिलेला वस्तुपाठ कायमचा स्मरणात राहतो. तुमच्या उत्कृष्ट कार्याचे 'मौन आमंत्रण' इतरांना स्वतःमध्ये बदल करण्यास प्रवृत्त करते.

एक मानवी स्वभाव असा की, लोक न मागितलेल्या सल्ल्याचा तिरस्कार करतात. आजच्या काळात विनामूल्य उपदेश करणे मैत्री सुधारण्याऐवजी ती बिघडवण्यास कारणीभूत ठरतो. त्यामुळे जेव्हा समोरच्याला खरोखर गरज असेल आणि त्यांनी मदतीची मागणी केली, तरच मार्गदर्शन करणे श्रेयस्कर ठरते.

भौतिकशास्त्राच्या नियमाप्रमाणे ऊर्जा मर्यादित असते. ही 'क्रिएटिव्ह एनर्जी' दुसऱ्याच्या चुका शोधण्याऐवजी स्वतःच्या ध्येयाकडे वळवली, तर प्रगतीचा वेग दुप्पट होऊ शकतो. स्टीफन कोव्ही यांच्या संकल्पनेनुसार, आपले काम आणि आपले वागणे आपल्या 'नियंत्रण कक्षात' असते, तर इतरांचे वागणे आपल्या नियंत्रणाबाहेर! जे आपल्या हातात आहे त्यावर लक्ष केंद्रित करणे हाच खरा शहाणपणा आहे.

खरा यशस्वी तोच, जो अंतर्मनातून समाधानी आहे. चुकीच्या मार्गाने मिळवलेली संपत्ती सुख देऊ शकत नाही. शाश्वत सुखासाठी शिस्त, प्रामाणिकपणा आणि कष्टाची तयारी हवी. सतत कामात मग्न राहिल्यामुळे फालतू विचारांना थारा मिळत नाही आणि दिवसाच्या शेवटी शांत झोप लागते. जेव्हा तुम्ही इतरांना न सुनावता आपले काम चोख करता, तेव्हा तुमची 'विश्वासार्हता' वाढते. हेच तुमचे 'सामाजिक भांडवल' ठरते. 'दुसऱ्याचे नियंत्रण' हे एक मृगजळ आहे, तर 'स्वतःचे नियंत्रण' हीच खरी शक्ती आहे.

Sunday, April 19, 2026

अतिपरिचयात अवज्ञा- अनुभवांतून आलेली शहाणीव

पेरले ते 'प्रेम' उगवला तो 'अहंकार' 


'अतिपरिचयात अवज्ञा' ही म्हण मानवी संबंधांच्या बाबतीत किती अचूक ठरते, याचा प्रत्यय देणारा हा अनुभव आहे. विशेषतः शिक्षक आणि विद्यार्थी किंवा ज्येष्ठ आणि कनिष्ठ यांच्यातील नात्यात 'मर्यादा' आणि 'आदर' हे दोन महत्त्वाचे स्तंभ असतात. जेव्हा आपण माणुसकीच्या नात्याने एखाद्याला मदतीचा हात देतो, तेव्हा त्या व्यक्तीने कृतज्ञ राहणे अपेक्षित असते. मात्र, सध्याच्या स्पर्धात्मक युगात आणि अहंकारामुळे अनेकदा तरुण पिढी ज्येष्ठांच्या मार्गदर्शनाला आणि त्यांच्या सहकार्याला विसरून जाते. हा लेख अशाच एका कटू अनुभवातून आलेली वैयक्तिक शिकवण आणि आत्मचिंतन मांडतो.

आपल्यापेक्षा वयाने लहान असलेल्या मुलांशी सलगी करण्याअगोदर काही गोष्टींचा अवश्य विचार करायला हवा, असे माझे वैयक्तिक मत आहे. विशेषकरून शिक्षक-विद्यार्थ्यांचे नातेसंबंध, तेही आपल्या मुलांच्या वयाच्या विद्यार्थ्यांसोबत शिक्षकांचे असलेले संबंध हे फार जपायला पाहिजेत, असे मला वाटते. काय होतं, सुरुवातीला आपली ओळख होण्याअगोदर, आपली सलगी होण्याअगोदर त्या मुलांना आपल्याविषयी एक प्रकारची आदरयुक्त भीती असते. आपण कोण आहोत, आपला स्वभाव कसा आहे हे त्यांना माहिती नसतं. एकदा का त्यांना आपल्याविषयी, आपल्या स्वभावाविषयी कळायला लागलं; आणि आपला मृदू व समजूतदार स्वभाव असेल, माणुसकी दाखवणारे आपले व्यक्तिमत्त्व असेल, तर ते पुढे जाऊन आपल्याला गृहीत धरायला कमी करत नाहीत. आपल्याला गृहीत धरून नम्रता तर सोडाच, पण आपली अवज्ञा करायलाही ते मागेपुढे पाहत नाहीत. याचा अतिशय वाईट आणि कटू अनुभव मला नुकताच आला, त्याबद्दल...


गेल्या वर्षी एक मुलगा इथे शिकायला आला. तो माझ्यापेक्षा अंदाजे ३५ वर्षांनी लहान असेल. त्याने नवीन प्रवेश घेतला होता, त्यामुळे त्याला इथल्या वातावरणाबद्दल, इथल्या सिस्टीम आणि शहराबद्दल काहीच माहिती नव्हती किंवा खूप कमी माहिती होती. शहरातून आल्यामुळे या छोट्या शहरात रमायला त्याला वेळ लागणार होता. मग आम्ही जिथे सकाळी बॅडमिंटन खेळायला जात असू, त्या हॉलमध्ये तो येऊ लागला. सुरुवातीला त्याच्याकडे रॅकेट नव्हतं, मग आम्ही त्याला रॅकेट देत असू. कधी वापरलेले शटलकॉक देत असू आणि मग त्याला खेळायला घेत असू.


पुढे पुढे त्याला हळूहळू खेळ जमू लागला आणि मग तो आमच्यात खेळू लागला. आमचा मोठा ग्रुप असल्यामुळे आम्हाला नेहमी डबल्सचा गेम खेळण्यासाठी चार जणांची आवश्यकता असायची. कधीकधी आमचे नेहमीचे मेंबर्स आले नाहीत, तर आम्ही या नवीन मुलांना संधी देत असू आणि त्यांना आमच्यात खेळायला घेत असू. त्याचा खेळ सुधारू लागला, मग त्याने चांगलं रॅकेट खरेदी केलं. परंतु साडेतीनशे स्पीड चे योनेक्स कंपनीचे किमती शटल त्याला परवडत नसायचे, त्यामुळे तो आमच्यात खेळत असे. बघता बघता तो बॅडमिंटनमध्ये पारंगत होऊ लागला. आमचे स्मॅश परतावून लावू लागला. ड्रॉप, रॅली शिकला. सर्व्हिस कंट्रोल आणि बिनचूक ड्रॉप शिकला. मग आमच्या ग्रुप मेंबरसारखा तो एक सहकारी म्हणून खेळू लागला.


आमचे काही सहकारी रेग्युलर येत नसत, त्यामुळे त्याला संधी मिळाली आणि तो आमच्या ग्रुपचा रेग्युलर मेंबर झाला. त्याने किट खरेदी केले, इनडोअर शूज खरेदी केले. विशेष म्हणजे माझा आणि त्याचा खेळ जुळला आणि तो माझा मिळताजुळता पार्टनर झाला. आम्ही बऱ्याच गोष्टी त्याला शिकवल्या. तोही बऱ्याचशा गोष्टी युट्युब वर बघून, इतर मुलांसोबत संध्याकाळी खेळून आणि प्रॅक्टिस करून शिकला.


तो एकदम पारंगत झाला म्हणा ना! या खेळामध्ये त्याने आम्हाला क्रॉस केले. कारण वयाच्या मानाने आमचे शरीर तेवढे लवचिक नव्हते आणि तो अधिक वेगाने खेळू शकला. आम्ही तेवढ्या लवकर अडॅप्ट होऊ शकत नसल्यामुळे, आम्ही आमच्या पद्धतीने या खेळाकडे फक्त व्यायाम म्हणून बघायला लागलो. त्यामुळे आम्ही जिथे होतो तिथेच राहिलो, पण तो आमच्या पुढे गेला. त्यामुळे आमच्यासोबत खेळणं त्याला आता स्पर्धात्मक (कॉम्पिटेटिव्ह) वाटत नव्हतं. मग तो आमच्याबरोबर खेळणं टाळायचा किंवा एक-दोनच गेम खेळायचा. नंतर नंतर आमच्या असं लक्षात आलं की, आम्हाला टाळण्यासाठी तो आणि त्याचा मित्र सिंगल्सची मॅच खेळायचे आणि जास्त वेळ कोर्टचा वापर करायचे. शटल आमचं असायचं आणि तो आम्हालाच खेळू द्यायचा नाही. कधी कधी ते स्वतःचे शटल वापरायचे.


हे आमच्या सर्वांच्या लक्षात आल्यानंतर, आम्ही त्या सर्व मुलांचे शटलसाठीचे कॉन्ट्रिब्युशन घेणे बंद केले आणि त्यांना आमच्यात खेळायला बंदी घातली. या सगळ्या प्रकरणाला तेव्हा टर्निंग पॉईंट मिळाला, जेव्हा त्यांच्यातील एका सवंगड्याचा, त्याच्यासारख्याच एका मित्राशी खेळण्यावरून वाद झाला. तो वाद इतका पराकोटीला गेला की तो मित्र दुसऱ्या दिवसापासून यायचा बंद झाला. त्यातच या मुलाची विद्यापीठाच्या झोनल मॅचेस खेळण्यासाठी विद्यापीठाच्या संघात निवड झाली. त्याचा आत्मविश्वास दुणावला होताच, पण त्याला स्वतःबद्दल आपण काहीतरी वेगळे (श्रेष्ठ) आहोत असे वाटू लागले. या सगळ्या निरीक्षणांमधून मग आम्ही या मुलांना आमच्यात खेळवायचे बंद केले आणि या मुलांशी थोडेसे फटकून वागायला लागलो. पण त्यांच्यातील दोन-चार मुले जी नम्र स्वभावाची होती, ती आमच्यासोबत खेळत होती; सर्व व्यवस्थित चालू होतं. तसा त्याचा आणि माझा संपर्क अगदी संपला होताच. कधीतरी आमचा रोष पत्करून तो खेळायला यायचा, पण आमची तक्रार नसे. त्याला खेळायला मिळाले नाही तर तो बाहेर बसत असे.


परवा तर कहरच झाला. त्याने मला थेट, "तुम्ही थोडं थांबा, आम्हाला सिंगल्स खेळायचं आहे," असं सांगितलं. एकतर मला माझ्या वैयक्तिक कामामुळे गडबड होती आणि मी त्याला कोर्ट देऊ शकत नव्हतो; पण तो काही त्याचा हट्ट सोडत नव्हता. मग मी त्याला स्पष्ट नाकारलं. पण या गोष्टीसाठी आधीची पार्श्वभूमी मात्र नक्कीच कारणीभूत होती. यावरून मी त्याला थोडंसं सुनवलं, पण तरीसुद्धा त्याला आमच्यासोबत डबल्सची बॅडमिंटन मॅच खेळायला परवानगी दिली आणि आम्ही खेळलो.


खेळत असताना तो थोडा आक्रमक होता. त्याने माझ्यावरचा राग खेळात काढला आणि अनावश्यक चार-पाच स्मॅश मारले, तेही आमच्या दोघांच्या अंगावर. मी समजून गेलो आणि खेळ लगेच थांबवला. त्याला चांगलेच सुनावले, आमचे भांडण झाले, अगदी गरमागरम बहस झाली. मला वाटते, त्याच्यात अहंकार निर्माण झाला होता, नम्रता कधीच निघून गेली होती. 'अतिपरिचयात अवज्ञा' ती हीच!


या गोष्टीनंतर मला खूप त्रास झाला, स्वतःचाच राग आला. वाटलं, आपण ज्या मुलाशी सलगी केली, तिथे आपली निवड चुकली. भांडणं होतात, मतभेद होतात, पण ते आमच्या समवयस्क जोडीदारांशी. वयाने लहान असलेल्या मुलांशी इतक्या टोकाची भांडणं कधीच झाली नव्हती. आणि तो विषय दोन-तीन दिवस माझ्या डोक्यातून जात नव्हता. मग माझ्या लक्षात आलं की, मी माझ्या निवडीच्या निर्णयावर, चुकीवर पश्चात्ताप करत होतो. मी भूतकाळ बदलू शकत नाही; पण भविष्यात मात्र अशा पद्धतीच्या मुलांची पारख करूनच त्यांच्याशी सलगी वाढवायला पाहिजे. नाहीतर अशा मुलांशी सलगीच करायला नको. अर्थात, हा माझा स्वभावदोष असू शकेल, पण या सर्व प्रकारात मला खूप मानसिक त्रास झाला होता. मी तर मुलांना प्रेरणा देण्यासाठी माझ्या ब्लॉगवरून मोठे-मोठे लेख लिहितो. मुलांनी मानवी मूल्यं जपायला पाहिजेत, त्यांच्यावर चांगले संस्कार रुजावेत यासाठी मी प्रयत्न करत आहे. त्यांच्यात खेळभावना जागृत व्हावी, त्यांचे व्यक्तिमत्त्व घडावे म्हणून मी सातत्याने प्रयत्न करतोय.

पण हा माझा प्रयत्न अयशस्वी झाला, कारण मी त्याला अजिबात संस्कारी बनवू शकलो नाही, याचा मोठा खेद मला वाटला. शेवटी, हा अनुभव आपल्याला जीवनाचा एक मोठा धडा देऊन गेला आहे. आपण कोणाला मदत करावी आणि कोणाशी किती जवळकीने वागावे, याची एक मर्यादा आखणे किती गरजेचे आहे, हे यातून स्पष्ट होते. एखाद्याला संस्कारक्षम बनवणे हे केवळ आपल्या हातात नसते, तर समोरच्याची स्वीकारण्याची वृत्तीही तितकीच महत्त्वाची असते. हा प्रसंग म्हणजे आपल्या ध्येयाचा पराभव नसून, तो मानवी स्वभावाच्या एका वेगळ्या पैलूची ओळख आहे. अनुभवांतून आलेली ही शहाणीव भविष्यात योग्य व्यक्तींची निवड करण्यासाठी उपयुक्त ठरेल.  मी जे पेरले ते 'प्रेम' होते, पण त्याने जे उगवले तो 'अहंकार' होता. यात पेरणाऱ्याचा दोष नसून जमिनीच्या पोताचा (त्याच्या मानसिकतेचा) दोष आहे. त्यामुळे स्वतःला त्रास करून न घेता, मार्गक्रमण सुरु ठेवणे महत्वाचे.

Tuesday, February 24, 2026

आत्मचिंतन


 
ज्ञानजिज्ञासेचा अभाव

संशोधनाचा मुख्य उद्देश 'ज्ञाननिर्मिती' हा असतो. हे करत असतानाच संशोधकाची जडणघडण व्हावी, त्याचा व्यक्तिमत्व विकास व्हावा आणि वैचारिक क्षमता प्रगल्भ व्हावी, हा देखील त्यामागचा महत्त्वाचा हेतू असतो. यालाच जर आपण 'कौशल्याधिष्ठित ज्ञाननिर्मिती' म्हटले, तर ते वावगे ठरू नये. मात्र, हल्ली मुले संशोधनाकडे केवळ एक गरज किंवा पात्रता म्हणून वळताना दिसतात. पदव्युत्तर पदवी किंवा पीएचडी असूनही नोकरी मिळत नाही, मग आता काय करायचे? या विवंचनेतून केवळ पदवीसाठी संशोधनाकडे वळणाऱ्यांची संख्या मोठी आहे.

संशोधनाला प्रवेश घेतल्यानंतर अनेकांचा असा समज असतो की, आपण काहीतरी 'जगावेगळा' शोध लावला पाहिजे, जे आजवर कोणीच केले नाही असे काहीतरी करून दाखवले पाहिजे. यामागे नाव कमावण्याची आणि समाजात 'ग्रेट' ठरण्याची सुप्त इच्छा असते. मला वाटते, समाजात संशोधनाविषयी खरी जागरूकता निर्माण करणे आवश्यक आहे. संशोधनामुळे माणसाची तार्किक आणि विश्लेषणात्मक दृष्टी सुधारते, हे त्यांना कोणीही सांगत नाही. ज्यांनी प्रामाणिकपणे पीएचडी केली आहे, त्यांना याचा अनुभव नक्कीच येतो.

संशोधनाला सुरुवात करताना, कमी वेळात संशोधन कोणत्या गाईडकडे पूर्ण होईल किंवा कोणत्या क्षेत्रात लवकर निकाल मिळतील, याचा विचार करूनच अनेकजण प्रवेश घेतात. म्हणजेच, या निवडीमध्ये ते अत्यंत व्यावहारिक (निवडक) असतात. याचे कारणही तसेच आहे: त्यांना कमीत कमी श्रमात पदवी मिळवायची असते, इतरांचे रेकॉर्ड तोडायचे असतात आणि स्वतःला सरस सिद्ध करायचे असते.

सुरुवातीला मार्गदर्शक किंवा लॅबमधील वरिष्ठ विद्यार्थ्यांकडून विषयाच्या 'टिप्स' घेतल्या जातात. कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर करून श्रम वाचवत, निवडक प्रयोग करून उत्तम निकाल मिळवणे, हेच एकमेव ध्येय समोर ठेवले जाते. या पिढीला धीर नाही; त्यांचे लक्ष शिकण्यापेक्षा 'एक्सीलंट रिझल्ट' मिळवण्यावर असते. 'येनकेन प्रकारेण' शोधनिबंध  आणि प्रबंध पूर्ण झाला पाहिजे, एवढाच त्यांचा मर्यादित उद्देश असतो. शिकण्याच्या नावाने मात्र आनंदीआनंदच असतो. लॅबमधील सिनिअर विद्यार्थ्यांना स्वतःचे काम असते, तर मार्गदर्शकांवर शैक्षणिक व प्रशासकीय जबाबदाऱ्यांचा बोजा असतो. त्यामुळे विद्यार्थ्याने काढलेले निष्कर्ष किंवा आकडेमोड मुळापासून तपासली जाईलच असे नाही. केवळ अंतिम निकाल पाहिला की काम भागते. पण या प्रक्रियेत विद्यार्थी ज्ञानाच्या बाबतीत 'कोरा'च राहतो, हे आजचे दुर्दैवी वास्तव आहे.

बऱ्याचदा विद्यार्थी जे प्रयोग करतात, त्यातील मूलभूत तत्त्वांची माहिती त्यांना नसते. विषयातील क्लिष्टतेमुळे कधीकधी मार्गदर्शकही काही बाबींपासून अनभिज्ञ असतात. "मुले काहीतरी नवीन करतायत ना, मग ते बरोबरच असणार," किंवा "सिनिअर विद्यार्थी सोबत आहेच," असे गृहीत धरून जबाबदारी टाळली जाते. इथेच मुख्य अडचण निर्माण होते. मार्गदर्शकाची बौद्धिक मर्यादा किंवा आळस यामुळेही दुर्लक्ष होण्याची शक्यता असते. परिणामी, संशोधनाचा मुख्य उद्देश बाजूला राहतो आणि मुले 'हम करे सो कायदा' या वृत्तीने वाटचाल करू लागतात.

मी गेल्या तीस वर्षांपासून संशोधन क्षेत्रात आहे. भौतिकशास्त्र किंवा रसायनशास्त्रातील बहुतांश संशोधक 'मटेरिअल सायन्स'ची निवड करतात. मूळतः अकार्बनिक रसायनशास्त्र आणि घनअवस्था पदार्थविज्ञान यांच्याशी निगडित हा विषय आहे. पण जेव्हा इतर विषयांतील संशोधकही याच क्षेत्रात गर्दी करतात, तेव्हा कुतूहल वाटते. याची दोन कारणे असावीत: मटेरिअल सायन्सची उपयुक्तता आणि संशोधनातील सुलभता. एकेकाळी थिन फिल्म, PEC सोलर सेल, गॅस सेन्सर, मायक्रोवेव्ह, होलोग्राफी किंवा एरोजेल यांसारख्या विषयांत काम करणारी माणसे 'सुपर कॅपॅसिटर'च्या संशोधनात कधी रमली, हे समजलेच नाही. सुपर कॅपॅसिटरमध्ये संशोधन करायला हरकत नाही, पण इतर क्षेत्रांत वाव नाही का? की ती क्षेत्रे खर्चिक वाटतात? तिथे कुशल मनुष्यबळाची कमतरता आहे? विषय बहुविद्याशाखीय असल्याने ठेवलेला हा व्यावहारिक दृष्टिकोन संशोधनाच्या मुळावर येत आहे.

आता मूळ मुद्द्याकडे येऊया: विद्यार्थ्यांची उत्सुकता, क्युरिऑसिटी आणि ज्ञानरचनावाद. सुरुवात उपकरणांपासून होते. उपकरणाला दिलेल्या 'डेटा'साठी आपण कोणत्या सूचना दिल्या आहेत, हे अनेकदा विद्यार्थ्यांना ठाऊक नसते; कारण ते एकतर उपकरण वापरण्यात पारंगत नसतात किंवा त्यांनी दुसऱ्या कोणाकडून तरी निरीक्षणे घेतलेली असतात. "हे असं करायचं, ते तसं करायचं" या पलीकडे त्यांना काहीही माहिती नसते. माहिती करून घेण्याची उत्सुकताही नसते. त्यांच्या दृष्टीने केवळ डेटा आणि त्यावरून काढलेला आलेख महत्त्वाचा असतो. आलेली निरीक्षणे अशीच का आली, याचा शोध घेण्याचा कोणीच प्रयत्न करत नाही. प्रत्येकजण केवळ आपली भूमिका निभावण्याचे सोंग करतो; तिथेच शिक्षण पद्धती मार खाते.

तीस वर्षांपूर्वी संगणक उपलब्ध नव्हते. आलेख पेपरवर हाताने काढावे लागत. निरीक्षणांच्या बिंदूंमधून जाणारी 'बेस्ट फिट' रेषा काढण्यासाठी तासन् तास खर्च होत. अक्षाचा छेदबिंदू घेताना शून्यापासून सुरुवात करण्याचे भान ठेवावे लागे. लॉग स्केल, लॉग-लॉग स्केल, सेमी-लॉग स्केल यांचा अर्थ समजल्याशिवाय आलेख काढता येत नसत. आता मात्र सॉफ्टवेअरमुळे (एक्सेल किंवा ओरिजिन) डेरिव्हेटिव्ह, इंटिग्रेशन, पीक फिटिंग ही कामे लीलया होतात. यामुळे आलेख काढण्याच्या मूलभूत पद्धती आणि स्केलचे ज्ञान विद्यार्थ्यांकडे राहत नाही.

गणितातील पाया कच्चा असल्याने विद्यार्थ्यांना डेरिव्हेटिव्ह किंवा इंटिग्रेशनचा 'भौतिक अर्थ' सांगता येत नाही. मॅथेमॅटिकल एरिया आणि ॲब्सोल्युट एरिया यातील फरक त्यांना समजत नाही. "रिझल्ट महत्त्वाचे की या मूलभूत गोष्टी?" असा प्रश्न काहीजण विचारतात. माझ्या मते, आधी पाया भक्कम हवा आणि मगच रिझल्ट.

जेव्हा ही मुले सादरीकरण देतात, तेव्हा चाणाक्ष परीक्षकांच्या लक्षात त्यांचे अज्ञान लगेच येते. उदाहरणादाखल, एक्सपीएस च्या आलेखात क्ष-किरणांचा स्रोत बदलला तर 'बाइंडिंग एनर्जी पीक'ची जागा बदलेल, असे चुकीचे उत्तर देऊन विद्यार्थी स्वतःचे हसू करून घेतात. "हे तर इन्स्ट्रुमेंट देते, उत्तर माहित नसले तर काय झाले?" असा त्यांचा युक्तिवाद असतो. मग तुमच्यात आणि बारावीच्या विद्यार्थ्याच्या ज्ञानात काय फरक उरला? ग्रामीण भागातील मुले तरीही आपली चूक मान्य करतात, पण शहरी भागातील मुले प्रश्न विचारणाऱ्याच्याच पात्रतेवर शंका घेण्यास कमी करत नाहीत, असा माझा अनुभव आहे.

बहुतांश मुलांना एक्सआरडी व्यतिरिक्त इन्फ्रारेड आणि रमण तंत्रज्ञान कधी वापरावे, हे सांगता येत नाही. साधे प्रश्न विचारून आपण त्यांच्या अज्ञानाची उकल करू शकतो. मुले पदार्थ तयार करतात आणि कॅरॅक्टरायझेशनसाठी दुसऱ्यांकडे देतात. त्यामुळे या प्रक्रियेतील बारकावे त्यांना समजत नाहीत. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, या प्रश्नांची उत्तरे एआय च्या माध्यमातून क्षणार्धात मिळू शकतात, पण तशी जिज्ञासा किंवा मानसिकता मुलांमध्ये नसते. त्यांच्या मेंदूची मशागत तशी झालेली नसते.

सुपर कॅपॅसिटर संशोधनाबाबत बोलायचे झाले, तर तिथे 'पोटॅशियोस्टॅट' हे प्रमुख उपकरण वापरले जाते. पण अनेकांना या उपकरणाची अंतर्गत कार्यपद्धती माहिती नसते. ऑपरेशनल ॲम्प्लिफायर बद्दल विचारले तर अनेकांच्या कपाळावर आठ्या येतात. इनपुट इम्पेडन्स किंवा इलेक्ट्रोकेमिकल स्केल तर दूरची गोष्ट! खरं तर, या उपकरणाद्वारे वेळानुसार व्होल्टेज किंवा करंट मोजला जातो. मुलांना एलएसव्ही आणि सीव्ही मधील साधा फरक माहीत असणे आवश्यक आहे. 'एरिया अंडर कर्व्ह' घेताना तो 'ॲब्सोल्युट' का घ्यायचा किंवा गणितात त्याला 'दोन'ने का भागायचे, यांसारख्या साध्या प्रश्नांची उत्तरेही मुलांना देता येत नाहीत. जीसीडी कर्व्ह सिमेट्रिक असावा का ? हेही त्यांना ठाऊक नसते.

इलेक्ट्रोकेमिकल इम्पेडन्स स्पेक्ट्रोस्कोपी (ईआयएस) हा विषय तर अधिक क्लिष्ट. यातून एसी करंट वाहतो की डीसी? या अभ्यासातून नेमके काय साध्य होते? "कुठलातरी रेजिस्टन्स समजतो," असे मोघम उत्तर मिळते. नेमकेपणाचा अभाव सर्वत्र दिसतो. ही मुले उत्तम 'इम्पॅक्ट फॅक्टर' असलेल्या नियतकालिकात शोधनिबंध प्रकाशित करतात, पण मूलभूत संकल्पनांचे आकलन मात्र शून्य असते. विद्यार्थी किंवा मार्गदर्शक यापैकी कोणालाही याचे सोयरसुतक नसते, कारण दोघांनाही केवळ पेपर्सची संख्या हवी असते.

अलीकडे स्वतःचे प्रकाशित झालेले पेपर्स जसेच्या तसे प्रबंधात चिकटवण्याची पद्धत रूढ झाली आहे. शोधनिबंधाची प्रस्तावना आणि प्रबंधातील प्रकरणाची प्रस्तावना यात तफावत असते. कधीकधी पेपर दुसऱ्याने लिहिलेला असतो आणि प्रबंध विद्यार्थी स्वतः लिहितो, तेव्हा मोठी गडबड उडते. संदर्भांचे क्रमांक, आकृत्यांचे क्रमांक आणि पुनरावृत्ती या चुका तशाच राहतात. यामुळे परीक्षकांचे आणि कमिट्यांचे काम मात्र वाढते.

अर्थात, हे सर्वच विद्यार्थ्यांच्या बाबतीत घडते असे नाही, पण बहुतेकांचे हेच वास्तव आहे. याचे मुख्य कारण म्हणजे निष्काळजीपणा आणि व्यवस्थेला गृहीत धरणे. हा लेख कोणाला हिणवण्यासाठी नसून, आत्मपरीक्षणासाठी आहे. आपल्याला माहित नसलेली गोष्ट समजून घेण्याची वृत्ती प्रत्येकाने (माझ्यासकट) जोपासली पाहिजे. 'का' आणि 'कसे' हे प्रश्न विचारले पाहिजेत. फुशारकीमधील अज्ञान दूर झाले, तरच खऱ्या ज्ञाननिर्मितीची कवाडे उघडतील.

वर उल्लेख केलेले 'सुपर कॅपॅसिटर' हे केवळ एक प्रातिनिधिक उदाहरण आहे. प्रश्न केवळ एका विशिष्ट उपकरणाचा किंवा एका विषयाचा नाही, तर तो आपल्या एकूणच ज्ञानग्रहणाच्या पद्धतीचा आहे. आज आपण माहितीच्या महापुरात पोहत आहोत, पण ज्ञानाच्या बाबतीत मात्र कोरडे आहोत. याचे मुख्य कारण म्हणजे, आपण 'आपल्याला सर्व काही माहीत आहे' अशा एका आभासी कोषात वावरत असतो.

विज्ञानाच्या भाषेत सांगायचे तर, एखाद्या भांड्यात नवीन द्रव ओतायचा असेल, तर ते आधी रिकामे असावे लागते. तसेच, नवीन ज्ञान आत्मसात करण्यासाठी संशोधकाला आधी स्वतःचे 'अज्ञान' मान्य करावे लागते. जोपर्यंत एखादा विद्यार्थी "मला हे माहित नाही" असे म्हणण्याचे धाडस करत नाही, तोपर्यंत त्याच्यात "हे काय आहे?" आणि "ते कसे कार्य करते?" ही जिज्ञासा जन्म घेत नाही. आपण जेव्हा स्वतःला 'तज्ज्ञ' म्हणवून घेण्याच्या फुशारकीत अडकतो, तेव्हा आपण नवीन काही शिकण्याची दारे स्वतःच बंद करून घेतो.

प्रा केशव राजपुरे 

***

अनिकेतच्या लेखणीतून आदरणीय गुरुवर्य डॉ. केशव राजपूरे सर

यशवंत डॉ केशव ( एक जिद्दी, अष्टपैलू आणि आदर्श व्यक्तिमत्व ) एका मातीचे अनेक रंग असतात एका विचाराचे अनेक विचार असतात एका बिंबाची अन...